Fazal

Students can Download Sanskrit Lesson 13 भारतीयभावना Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 13 भारतीयभावना (नवीनपद्यम)

भारतीयभावना Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
शैलशृंगवासिनी का?
उत्तरम्
शैलशृंगवासिनी भारतमाता ।

प्रश्न 2.
भारतमाता कैः पूजिता ?
उत्तरम्
भारतमाता राजाधिराजैः पूजिता ।

प्रश्न 3.
भारतीयभावना निरन्तरं किं ददाति ?
उत्तरम्
भारतीय भावना निरन्तरं सन्तोषं ददाति ।

प्रश्न 4.
भारतीयाः कथं भिन्नमार्गमाश्रिताः ?
उत्तरम्
भारतीयाः भाषया धर्मतः च भिन्नमार्गमाश्रिताः।

II. समूहेतरपदं चित्वा लिखत ।

1. शैलः, पर्वतः, शृङ्गः, अचलः ।
2. तमः, प्रकाशः, तिमिरम्, अन्धकारः ।
3. अन्तः, आदिः, मध्यः, अन्यः ।

III. विरुद्धार्थकं पदं लिखत ।

1. चरः × अचरः
2. प्रकाशः × अन्धकारः
3. द्वेषः × स्नेहः
4. अन्तः × आदिः

IV. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. भारते= नपुंसकलिङ्गः – सप्तमीविभक्तिः – एकवचनम् ।
2. वयम् = त्रिलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् ।
3. नायिकाम् = स्त्रीलिङ्गः – द्वितीयाविभक्तिः-एकवचनम् ।
4. भाषायाम् = स्त्रीलिङ्गः – सप्तमीविभक्तिः-एकवचनम् ।

V. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कविः कीदृशीं मातरं नमामि इति वदति ?
उत्तरम्
कविः शैलशृंङ्गवासिनी, कृपाकटाक्षशालिनी, मङ्गलाङ्गशोभितां . चरचरादिनायिकां, राजराजपूजितां भारताम्बिकां नमामि इति वदति।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
एषा राजराजपूजिता अस्ति ।
(a) भारतमाता
(b) माता
(c) गङ्गा
(d) पार्वती

प्रश्न 2.
भारतीयभावना अत्र वृद्धिम् एतु ।
(a) विदेशे
(b) भारते
(c) अन्यदेशे
(d) मनसि

प्रश्न 3.
‘तमः’ शब्दस्य एषः अर्थः ।
(a) नमः
(b) ज्योतिः
(c) अन्धकारः
(d) प्रकाशः

प्रश्न 4.
‘भारतवैभवम्’ अस्य कृतिः ।
(a) महाबलेश्वरभट्टः
(b) नारायणमध्ययः
(c) भासः
(d) के.एस्. नागराजन्

प्रश्न 5.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) आदितः
(b) मध्यतः
(c) अन्ततः
(d) आश्रितः

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. चित्तशान्तिदायिनी – 1. भारते
2. विवृद्धिमेतु – 2. भारतीयभावना
3. शैलः – 3. आधुनिककविः
4. नागराजन् – 3. पर्वतः
उत्तरम्
१ – २, २ – १, ३ – ४, ४ – ३

Introduction
India is our motherland. We are all (Indians) giving respect to this nation like our mother. This sacred land India praised by the poets and the learned men through their works. This lesson has been extracted from late Dr. K.S. Nagarajan’s ‘भारतवैभवम्’. He is famous among the modern Sanskrit poets of Karnataka.

पीठिका
भारतम् अस्माकं जन्मभूमिः । भूमिरियम् अस्माभिः मातेति सगौरवमाद्रियते। पुण्यभूमिरियं विद्वद्वरेण्यैः कविभिः मधुरमञ्जुलशब्दैः वर्णिता अस्ति। देशस्यास्य माहात्म्यवर्णनद्वारा देशभक्तिः प्रकटिता च। अयं पद्यभागः डा।। नागराजन् महोदयस्य ‘भारतवैभवम्’ इति पद्यभागात् उद्धृतः ।

भारतीयभावना Summary in Kannada

भारतीयभावना Summary in English

I salute with respect to the sacred land India, the mother of all the living and non-living things, sung by the poets through the musical instruments and served by the kings.

I salute the sacred land India, which is endowed with the truth, who shows enjoyment, who gives salvation, who destroys sorrow, who develops (the) patriotism among the people.

Let the nationalism spread all over the country, which develops self-confidence, generosity, determination, and which is the destroyer of evil and is most ancient.

Indian culture is very ancient. India has different castes. We should feel that all the religions and the whole country is the same. We have different religions and different languages. We have to feel that all the Dharmas and the whole country is the same. We have to feel that ‘We are all Indians’.

भारतीयभावना Summary in Sanskrit

सारांशः
1. शैलशृंगवासिनी कृपाकटाक्षशालिनी
मङ्गलाङ्गशोभितां चराचरादिनायिकाम् ।
वल्लकीप्रभूतदिव्यभव्यगानतोषिणी
राजराजपूजितां सदा नमामि मातरम् ।।

2. चित्तशान्तिदायिनी विरक्तिबुद्धिवर्धिनी
भेदभावनाशिनी जनेषु चैक्यकारिणी ।
दुःखशोकहारिणी भवाम्बुधेश्च तारिणी
भारतीयभावना विवृद्धिमेतु भारते ।।

3. आत्मशक्तिवर्धिता विशालदृष्टिसंयुता
द्वेशभाववर्जिता निरन्तरं सुखप्रदा ।
राष्ट्रसत्त्वधारिणी तमः प्रखण्डखण्डिनी
भारतीयभावना विवृद्धिमेतुभारते ।।

4. यत्र कुत्र वा वयं समग्रभारते स्थिता
भाषयापि धर्मतश्च भिन्नमार्गमाश्रिताः ।
आदितश्च मध्यतस्तथान्ततश्च भारता
भारतीयभावनेति वृद्धिमेतु भारते ।।

Students can Download Sanskrit Lesson 12 कर्णभारम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 12 कर्णभारम् (प्राचीननाटकम्)

कर्णभारम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
‘राधेयः’ इति विश्रुतः कः ?
उत्तरम्
कर्णः ‘राधेयः’ इति विश्रुतः ।

प्रश्न 2.
पुरुषेण यत्नैः कः साध्यः ?
उत्तरम्
पुरुषेण यत्नैः धर्मः साध्यः ।

प्रश्न 3.
किं किं शाश्वतं तिष्ठति ?
उत्तरम्
हुतं च दत्तं च शाश्वतं तिष्ठति ।

प्रश्न 4.
कर्णस्य सारथिः कः ?
उत्तरम्
कर्णस्य सारथिः शल्यः ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. भोः कर्ण ! महत्तरां भिक्षां याचे ।
2. कालपर्ययात् शिक्षा क्षयं याति ।
3. हतेषु देहेषु गुणाः धरन्ते।
4. शल्यराज ! श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः ।

III. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
१. कर्णसूतः – १. कर्णस्यगुरुः
२. जामदग्न्यः – २. चञ्चलाः
३. नृपश्रियः – ३. नश्यन्तु
४. वज्रमुखः – ४. शल्यराजः
५. विपदः – ५. कृमिः
उत्तरम्
१ – ४, २ – १, ३ – २, ४ – ५, ५ – ३

IV. रेखाङ्कितपदम् अवलम्ब्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत।

प्रश्न 1.
शक्रः महत्तरां भिक्षां याचते ।
उत्तरम्
शक्रः कां याचते ?

प्रश्न 2.
मम देहरक्षा अङ्गैः सह जनितम् ।
उत्तरम्
तव देहरक्षा कैः सह जनितम् ?

प्रश्न 3.
शल्यको रथारोहणं कुरुतः ।
उत्तरम्
कौ रथारोहणं कुरुतः ?

V. समानार्थकपदं लिखत ।

1. शिरः = मस्तकम् ।
2. भुजङ्गः = सर्पः
3. वृत्तान्तः = समाचारः ।
4. देहः – कायः ।

VI. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. मच्छिरः = मम शिरः → षष्ठी तत्पुरुषसमासः।
2. यथाबलम् = बलम् अनतिक्रम्य → अव्ययीभावसमासः ।
3. देवासुराः = देवाः च असुराः च → द्वन्द्व समासः ।
4. दीर्घायुः = दीर्घम् आयुः यं/येन सः → बहुव्रीहिसमासः ।

VII. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
जामदग्न्यः किमर्थं कर्णं शशाप?
उत्तरम्
एकदा परशुरामः वनभ्रमणपरिश्रमात् कर्णस्य अङ्के निद्रावशः अभूत् । तदा वज्रमुखः नाम क्रिमिः कर्णस्य ऊरुद्रयम् अदशत् । गुरोः निद्राभङ्गभयात् कर्णः वेदनाम् असह्यत। क्षतजाप्लुतः गुरुः उत्थाय, कर्णं क्षत्रिय इति मत्वा तं शशाप ।

प्रश्न 2.
कर्णः शक्राय किं किं ददाति? तयोः वैशिष्टयं किम् ?
उत्तरम्
कर्णः शक्राय – अझैः सह एव उत्पन्नं स्वस्य कवचं कुण्डलाभ्यां सह ददाति। कर्णस्य कुण्डलाभ्यां सह दत्तं कवचम् अस्त्रैः (सह) देवासुरैः अपि भेत्तुं न शक्यम् ।

VIII. यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत ।

1. ममाप्यस्ति कौतूहलमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम् ।
कः पाठः ? दानशूरः इति पाठः ।
कः अवदत् ? शल्यः अवदत् ।
कस्य वृत्तान्तः ? कर्णस्य वृत्तान्तः ।

2. सागरः इव तिष्ठतु ते यशः ।
कः पाठः ? दानशूरः इति पाठः ।
कः अवदत् ? शक्रः अवदत् ।
कस्य यशः ? कर्णस्य यशः ।

3. भगवन् किमिच्छसि? किमहं ददामि।
कः पाठः ? दानशूरः इति पाठः ।
कः अवदत् ? कर्णः अवदत् ।
कम् अवदत् ? विप्ररूपधरी शक्रम् अवदत्।

IX. दशवाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया कन्नडभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
कर्णशक्रयोः सम्भाषणं विवृणुत ।

प्रश्न 2.
कर्णः स्वस्य अस्त्रवृत्तान्तं शल्यं प्रति कथम् अवर्णयत् ।
उत्तरम्

In the great battle of Mahabharatha, after the death of Drona, Karna became the commander-in-chief of the Kaurava’s army. While proceeding to the battle field in his chariot driven by Shalya to face (fight with) Arjuna in the battle field Karna recalls to himself how his weapons and all his learning would fail him at the hour of need. Karna says that – he was born of Kunthi first and became known as Radheya later. So Pandavas are younger brothers to him.’

Karna relates to Shalya how he learnt the art of war from Parashurama by uttering a falsehood that he was not a Kshatriya, and how, later on when the reality was discovered, he was cursed by the teacher that his weapons and learning would be useless just when he needed.

As both he and Shalya drive along in the chariot, a Brahmin beg him for a mighty gift. Karna offers him thousands of cows, horses, elephants, plenty of gold, the whole earth. Brahmin says that he has nothing to do with any of them. Karna offers his body armour born with him, which cannot be pierced by either gods or demons, along with the pair of his ear-rings. Then Karna cuts off and gives him armour and ear-rings to the brahmin who goes away with them. Then Karna says to Shalya that — Please drive my chariot direct to that place where Arjuna is.’.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
एषः दानशूरः इति प्रसिद्धः ।
(a) कर्णः
(b) भीमः
(c) अर्जुनः
(d) धर्मराजः

प्रश्न 2.
कर्णः अस्य मरणानन्तरं कुरुसेनापतिः बभूव ।
(a) भीष्मस्य
(b) द्रोणस्य
(c) राज्ञः
(d) सेनापतेः

प्रश्न 3.
एषः कर्णस्य सारथिः ।
(a) शन्तनुः
(b) शालक्यः
(c) शल्यः
(d) शिबिः

प्रश्न 4.
कर्णः अस्यां समुत्पन्नः ।
(a) जनन्यां
(b) राधायां
(c) देव्यां
(d) कुन्त्यां

प्रश्न 5.
अस्य क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् अस्ति ।
(a) परशुरामस्य
(b) रामस्य
(c) नायकस्य
(d) बलरामस्य

प्रश्न 6.
पुरुषेण यत्नैः एषः साध्यः ।
(a) अर्थः
(b) धर्मः
(c) कामः
(d) मोक्षः

प्रश्न 7.
कालपर्ययात् शिक्षा __________ गच्छति ।
(a) वृद्धिं
(b) अभिवृद्धिं :
(c) क्षीणं
(d) क्षयं

प्रश्न 8.
‘वारणः’ शब्दस्य एषः अर्थः ?
(a) गजः
(b) हयः
(c) कृमिः
(d) रथः

प्रश्न 9.
‘देवाय’ अत्र एषा विभक्तिः वर्तते ।
(a) प्रथमा
(b) तृतीया
(c) चतुर्थी
(d) पञ्चमी

प्रश्न 10.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) शल्यः
(b) कर्णः
(c) जामदग्न्यः
(d) अग्निः

II. तात्पर्यं लिखत ।

प्रश्न 1.
पूर्वं कुन्त्यां समुत्पन्नः राधेय इति विश्रुतः ।
युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयांसस्तु पाण्डवाः ।।
उत्तरम्

I was born of Kuntidevi first and became known as Raadheya later. Therefore those Pandavas, such as Yudhisthira are younger brothers to me.

प्रश्न 2.
कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये
निद्राच्छेदभयादसह्यत गुरोः धैर्यात्तदा वेदना।
उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोषानलोद्दी पितो
बुद्ध्वा मां च शशाप कालविफलान्य स्त्राणि ते सन्त्विति ।।
उत्तरम्

When by chance, both my thighs were bored through by an insect called ‘Vajramukha’, the pain was endured by me with fortitude for fear of disturbing the sleep of my teacher. But he, after waking up, stained with blood, straight away became blazing with fiery anger, and have found me out, he cursed saying -“Let your weapons be of no avail to you in the time of need.”

प्रश्न 3.
धर्मो हि यत्नैः पुरुषेण साध्यः
भुजङ्गजिह्वाचपला नृपश्रियः।
तस्मात्प्रजापालनमात्रबुद्ध्या
हतेषु देहेषु गुणा धरन्ते ।
उत्तरम्

Virtue is true to be attained by a man with efforts. The riches of kings are (as) unsteady as the tongues of serpents. Therefore good qualities remain forever even when the bodies get slain bearing in mind just the safety of people.

प्रश्न 4.
अङ्गैः सहैव जनितं मम देहरक्षा
देवसुरैरपि न भेद्यमिदं सहास्त्रैः ।
देयं तथापि कवचं सह कुण्डलाभ्याम्
प्रीत्या मया भगवते रचितं यदि स्यात् ।
उत्तरम्

This protector of my body, sprung along with my limbs, is not pierceable with weapons by either gods or demons. Yet, if it pleases you, that armour along with the pair of ear-rings shall be given to your reverence, most willingly by me.

प्रश्न 5.
शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्
सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति ।
हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ।।
उत्तरम्

Learning goes to decay by the lapse of time. Trees, very firmly rooted, (too) tumble down. And water settled even in reservoirs dries away. But an oblation or gift alone remains as such for all times.

प्रश्न 6.
सर्वत्र सम्पदस्सन्तु नश्यन्तु विपदस्सदा ।
राजा राजगुणोपेतो भूमिमेकः प्रशास्तु नः।।
उत्तरम्

May riches be everywhere. May misfortunes perish forever. May our king alone, endowed with kingly qualities, govern the earth.

Introduction
King of poets Jagannatha says that ‘plays are called as the beautiful form of kavya’. Poetry is classified into दृश्य and काव्य the one which can be enacted is drama. It is a form which is combined with music, literature and acting. This lesson is taken from Bhasa’s work, the charity of Karna is described in this lesson.

पीठिका
‘रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्’ इति पण्डितराजः जगन्नाथः अवदत् । तच्च काव्यं श्रव्यं दृश्यं चेति द्विविधम्। दृश्यकाव्यं तु अभिनयैः रूप्यते इति रूपकम्। प्रस्तुते रूपके कर्णस्य दानशीलता निरूपिता वर्तते ।

कविकाव्यविचारः

• कविः – भासः ।
• देशः – दक्षिणभारतम् ।
• कालः – क्रि. पू. पञ्चमं शतकम् ।
• कृतयः – कर्णभारम्, प्रतिमानाटकम् इत्यादीनि चतुर्दशरूपकाणि ।

कर्णभारम् Summary in Kannada

कर्णभारम् Summary in English

In the great battle of Mahabharatha, after the death of Drona, Karna became the commander-in-chief of the Kaurava’s army. While proceeding to the battlefield in his chariot driven by Shalya to face (fight with) Arjuna in the battlefield Karna recalls to himself how his weapons and all his learning would fail him at the hour of need. Karna says that – he was born of Kunthi first and became known as Radheya later. So Pandavas are younger brothers to him.

Karna relates to Shalya how he learnt the art of war from Parashurama by uttering a falsehood that he was not a Kshatriya, and how, later on when the reality was discovered, he was cursed by the teacher that his weapons and learning would be useless just when he needed.

As both he and Shalya drive along in the chariot a Brahmin beg him for a mighty gift. Karna offers him thousands of cows, horses, elephants, plenty of gold, the whole earth. Brahmin says that he has nothing to do with any of them. Karna offers his body armour born with him, which cannot be pierced by either gods or demons, along ‘with the pair of his ear-rings. Then Karna cuts off and gives him armour and ear-rings to the brahmin who goes away with them. Then Karna says to Shalya that Please drive my chariot direct to that place where Arjuna is..

कर्णभारम् Summary in Sanskrit

सारांशः
महाभारतयुद्धे द्रोणस्य मरणानन्तरं कर्णः कुरुसेनापतिः बभूव । अर्जुनेन सह योद्धं कर्णशल्यौ युद्धभूमिं प्रविशतः। तदा कर्णशल्ययोः मध्ये सम्भाषणं प्रवर्तते। कर्णः रथे उपविश्य शल्यं प्रति स्वस्य जन्मवृत्तान्तं एवं कथयति – ‘अहं पूर्वं कुन्त्याः पुत्रः किन्तु अहं राधेयः इति विश्रुतः । अतः पाण्डुतनयाः मम अनुजाः’ इति। एवमेव स्वस्य अस्त्रवृत्तान्तमपि कथयति। शल्यः अपि तत् वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छति ।

पर्वं कर्णः विद्याम् अध्येतं जामदग्नस्य समीपं गत्वा प्रार्थयति। परशुरामः – ‘ब्राह्मणेषु उपदेशं करोमि, न क्षत्रियाणाम् इति वदति । कर्णः – ‘अहं ब्राह्मणः’ इति उक्त्वा सम्यक अध्ययनं कृत्वा ज्ञानी भवति। एकदा गुरुः वनभ्रमणपरिश्रमात कर्णस्य अङ्के निद्रावशमनुगतः । तदा वज्रमुखः नाम कृमिः कर्णस्य ऊरुद्वयं अदशत्। गुरोः निद्राभंगभयात् कर्णः वेदनाम् असह्यत ! जाग्रतः गुरुः क्रोधेन कर्णं क्षत्रियः इति मत्वा ते अस्त्राणि कालविफलानि सन्तु’ इति शशाप ।

ततः शल्यः युद्धभूमौ रथं स्थापयति। तत्र ब्राह्मणरूपधारी शक्रः कर्ण, कुण्डलाभ्यां सहितं तस्य कवचम् अयाचत। कर्णः कवचं निकृत्य अयच्छत् । तुष्टः इन्द्रः स्वस्थानम् अगच्छत्। अनन्तरं कर्णः शल्यं प्रति यत्र अर्जुनः अस्ति तत्रैव चोद्यतां मम रथः’ इति अवदत् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 1 ध्रुवकथा Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 1 ध्रुवकथा (प्राचीनकथा)

ध्रुवकथा Questions and Answers, Summary, Notes

Introduction:
India is our country. Here we can see the rivers like Ganga-Yamuna etc. Here were born Valmiki, Vedavyasa, Dhruva, Prahlada and Nachiketha. This lesson tells us about ‘Dhruva’.

पीठिका
भारतम् अस्माकं जन्मभूमिः । अत्र गङ्गा-यमुनादयः नद्यः प्रवहन्ति । वाल्मीकिव्यासादयः अत्रैव सञ्जाताः । ध्रुव-प्रहलाद-नचिकेत इत्यादयः भारतमातुः सुपुत्राः एव। अस्मिन् पाठे ‘ध्रुवस्य’ विषये वर्णितम् अस्ति ।

ध्रुवकथा Summary in Kannada

ध्रुवकथा Summary in English

In ancient times, there was a king Uttanapada who had two sons Dhruva and Uttama from his two wives Suneethi and Suruchi respectively. One day Uttama was sitting on the lap of his father. By chance, Dhruva came there and he also wanted to sit in the lap of his father. But Suruchi stopped him by saying harsh words and sent him back. The boy went to Suneethi and told her about the incident.

The mother consoled the boy and asked him to do the penance and devote his mind to Lord Narayana. Five-year-old Dhruva determined to do so and he went to the forest for this purpose. The sage Narada advised him the Vasudeva mantra and told him to worship the Lord Narayaná. Dhruva did the same. Lord Vishnu was pleased by his great sacrifice, meditation, devotion and worship Vishnu appeared before the boy and gave him the rare title of “Dhruva” which is very difficult to attain.

ध्रुवकथा Summary in Sanskrit

सारांशः पुरा उत्तानपादो नाम राजा आसीत्। तस्य सुनीतिः सुरुचिरिति द्वे भार्ये आस्ताम् । सुनीतेः ध्रुवः इति सुरुचेः उत्तम इति च द्वौ सुतावास्ताम् । एकदा राज्ञः अङ्के उत्तमः उपाविशत् । तं वीक्ष्य ध्रुवोऽपि अङ्के उपवेष्टुमिच्छन् आगतः। तदसहमाना सुरुचिः ध्रुवं अनिन्दयत् । तस्याः वचनेन दुःखितः ध्रुवः सर्वं वृत्तान्तं मात्रे न्यवेदयत् । तदा सुनीतिः ‘भगवन्तं नारायणं शरणमुपगच्छ’ इति अवदत् ।

पञ्चवर्षीयः ध्रुवः मातुरनुमत्या नारायणं साक्षात्कर्तुं घोरमरण्यं प्रस्थितः। नारदात् वासुदेवमन्त्रोपदेशं परिगृह्य तपः आचरत्। भक्तिवश्यः नारायणः तस्य पुरतः प्रादुरभूत् । ध्रुवः तं बहुधा अस्तौत् । सन्तुष्टः भगवान् विष्णुः – ‘वत्स, चिरकालमिदं राज्यं धर्मेण पालय’ इति अनुगृह्य ध्रुवं पदमयच्छत् ।

अभ्यासः

I. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्गलभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
ध्रुवकथां सगृह्य लिखत ।
उत्तरम

In ancient times, there was a king Uttanapada who had two sons Dhruva and Uttama from his two wives Suneethi and Suruchi respectively. One day Uttama was sitting on the lap of his father. By chance, Dhruva came there and he also wanted to sit in the lap of his father. But Suruchi stopped him by saying harsh words and sent him back. The boy went to Suneethi and told her about the incident. The mother consoled the boy and asked him to do the penance and devote his mind to the Lord. Narayana.

Five-year-old Dhruva determined to do so and he went to the forest for this purpose. The sage Narada advised him the Vasudeva mantra and told him to worship the Lord Narayana. Dhruva did the same. Lord Vishnu was pleased by his great sacrifice, meditation, devotion and worship Vishnu appeared before the boy and gave him the rare title of “Dhruva” which is very difficult to attain.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
अस्य सुनीतिः सुरुचिश्च द्वै भार्ये आस्ताम् ।
(a) उत्तानपादस्य
(b) पद्मपादस्य
(c) महापादस्य
(d) सुपादस्य

प्रश्न 2.
ध्रुवः अस्याः पुत्रः।
(a) सुरुचिः
(b) सुनीतिः
(c) सुमेधा
(d) सुवर्चला

प्रश्न 3.
राज्ञः अङ्के एषः उपाविशत् ।
(a) ध्रुवः
(b) बालकः
(c) उत्तमः
(d) पुरुषोत्तमः

प्रश्न 4.
ध्रुवः एतं साक्षात्कर्तुम् अरण्यं गतः ।
(a) नारायणं
(b) नागराज
(c) नृपं
(d) नृपोत्तम

प्रश्न 5.
भगवान् विष्णुः ध्रुवम् इदं पदम् अयच्छत् ।
(a) राजपदं
(b) ध्रुवपदं
(c) विष्णुपदं
(d) स्वर्गपदं

प्रश्न 6.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) उत्तानपादः
(b) सुनीतिः
(c) ध्रुवः
(d) सुधा

प्रश्न 7.
‘रुदन्’ शब्दस्य स्त्रीलिङ्ग रूपम् इदम् अस्ति।
(a) रुदना
(b) रुद्धा
(c) रुदन्ती
(d) रुरोद ।

प्रश्न 8.
‘नाधिकारः’ इत्यत्र एषा सन्धिः वर्तते ।
(a) गुण
(b) सवर्णदीर्घ
(c) वृद्धि
(d) यण

प्रश्न 9.
‘प्रियः’ शब्दस्य विरुद्धार्थकपदम् इदम् अस्ति।
(a) प्रिया
(b) सुप्रियः
(c) अप्रियः
(d) बहुप्रियः

प्रश्न 10.
‘गच्छ’ इत्यत्र एषः लकारः वर्तते ।
(a) लट्
(b) लोट्
(c) लङ्
(d) लृट्

II. अष्टादशपुराणानां नामानि लिखत ।
उत्तरम्

1. मत्स्य
2. मार्कण्डेय
3. भविष्य
4. भागवत
5. ब्रह्म
6. ब्रह्मवैवर्त
7. ब्रह्माण्ड
8. वामन
9. वराह
10. वायु
11. विष्णु
12. अग्नि
13. नारद
14. पद्म
15. लिङ्ग
16. गरुड
17. कूर्म
18. स्कन्द

-एतानि अष्टादश पुराणानि।

Students can Download Sanskrit Lesson 11 प्रयोग: Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 11 प्रयोग:

प्रयोग: Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. मञ्जूषातः उचितं पदम् उद्धृत्य रिक्तस्थानं पूरयत ।

(लभ्यते, बालिकया, देवं, पठयन्ते, गम्यते)

1. भक्तं देवं वन्दते ।
2. जनैः इतः गम्यते।
3. छात्रैः वाक्यानि पठयन्ते।
4. तेन धनं लभ्यते।

II. प्रयोगपरिवर्तनं कुरुत ।

1. अहं जलं पिबामि । → मया जलं पीयते।
2. त्वया किं खाद्यते ? → त्वं किं खादसि ?
3. सः चित्रं पश्यति । → तेन चित्रं दृश्यते ।
4. अध्यापकेन प्रश्नः पृष्टः । → अध्यापकः प्रश्नं पृच्छति।
5. जनाः हसितवन्तः । → जनैः हसितम् ।
6. बालकाः क्रीडन्ति । → बालकैः क्रीडयते ।
7. वृक्षाः भवन्ति ।→ वृक्षैः भूयते ।
8. कपयः फलानि खादन्ति । → कपिभिः फलानि खाद्यते ।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
प्रयोगाः एतावन्तः सन्ति ।
(a) त्रिविधाः
(b) चतुर्विधाः
(c) पञ्चविधाः
(d) सप्तविधाः

प्रश्न 2.
कर्तरिप्रयोगे इदं प्रथमविभक्तौ भवति ।
(a) कर्मपदम्
(b) कर्तृपदम्
(c) क्रियापदम्
(d) कृदन्तपदम्

प्रश्न 3.
कर्तरिप्रयोगे कर्मपदम् अस्मिन्विभक्तौ भवति।
(a) प्रथमा
(b) तृतीया
(c) द्वितीया
(d) चतुर्थी

प्रश्न 4.
कर्मणिप्रयोगे – पदं प्रधानम् अस्ति ।
(a) कर्तृ
(b) क्रिया
(c) कृदन्त
(d) कर्म

प्रश्न 5.
कर्तरिप्रयोगे – कर्ताप्रधानम् : : भावेप्रयोगे; — । अत्र चतुर्थं पदम् इदं भवति ।
(a) क्रियाप्रधानम्
(b) कर्मप्रधानम्
(c) विभक्तिः प्रधाना
(d) भावप्रधानम्

प्रश्न 6.
अम्बा पुत्रं ……… । अत्र चतुर्थं पदम् इदं भवति।
(a) पश्यामि
(b) पश्यसि
(c) दृश्यते
(d) पश्यति

प्रश्न 7.
शुद्ध वाक्यं चिनुत ।
(a) त्वं क्रीडयते
(b) त्वया क्रीडयते
(c) त्वया क्रीडयसे
(d) त्वया क्रीडामि

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. क्तवतु – 1. कर्मणि-भावे
2. क्त – 2. वर्ण्यते
3. वर्षन्ति – 3. कर्तरि
उत्तरम्
1 – 3, 2 – 1, 3 – 2

पीठिका प्रयोगाःत्रिविधाः ते कर्तरिप्रयोगः, कर्मणिप्रयोगः भावेप्रयोगः च। सकर्मकधातूनां कर्तरि कर्मणि च प्रयोगः भवति। अकर्मकधातूनां कर्तरि भावे च प्रयोगः भवति।

1. कर्तरिप्रयोगः

In this voice the subject will be in nominative case. The object will be an objective case. The verb is governed by the subject and it will be in parasmipada or atmanepada.

अस्मिन् प्रयोगे कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति। कर्मपदं द्वितीया विभक्तौ भवति। क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं परस्मैपदान्तं वा आत्मनेपदान्तं वा भवति ।
उदा : श्रीनिवासः कथां लिखति ।

2. कर्मणिप्रयोगः

In this voice, the object will be in the nominative case. The subject will be in the instrumental case. The verb is governed by the object and will be in atmanepadi only.

अस्मिन् प्रयोगे कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति। कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति। क्रियापदं कर्मपदानुगुणं आत्मनेपदान्तमेव भवति ।
उदा : श्रीनिवासेन कथा लिख्यते ।

3. भावेप्रयोगः

In this case, the subject will be in the instrumental case. There will be no object. The verb will be in atmanepada, third person, singular.

अस्मिन् प्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवंति। कर्मपदं न भवति। क्रियापदं प्रथमपुरुष एकवचने एव भवति। क्रियापदानि आत्मनेपदीनि भवन्ति । उदा : छात्रैः धाव्यते ।

4. कृदन्तप्रयोगक्रमः

Use of participles or krudantas in the place of verb is very useful, especially for conversation. adds that will be used in active voice ii hile क्त प्रत्यय will be used in passive and impersonal voices.

तिडन्तस्थाने कृदन्तप्रयोगः सुलभः भवति। सम्भाषणसमये अयं क्रमः आनुकूल्यं जनयति। क्तवतु प्रत्ययः कर्तरिप्रयोगे तथा क्त प्रत्ययः कर्मणि-भावे प्रयोगे भवति ।
उदा :
1. बालकः पाठं पठितवान् (कर्तरि)
बालकेन पाठः पठितः । (कर्मणि)
2. छात्राः हसितवन्तः (कर्तरि)
छात्रैः हसितम् (भावे)

Students can Download Sanskrit Lesson 21 प्रबन्धः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 21 प्रबन्धः

Introduction:
An essay is a piece of prose writing that gives a complete and clean picture of a particular subject. It will be divided into paragraphs. In each paragraph, a particular aspect of the subject is dealt with. An essay include with an introduction, presentation of the subject and conclusion.

पीठिका
प्रकृष्टो बन्धः प्रबन्धः इत्युच्यते । निबन्धः इति अस्य नामान्तरम् । नातिविस्तृतः नातिसंक्षिप्तरूपो प्रबन्धः लघुप्रबन्धः इति कथ्यते। प्रबन्धे सरलानि वाक्यानि अपेक्षितानि। मुख्यतया प्रबन्धाः वर्णनात्मकाः, विचारात्मकाः, आख्यानात्मकाः, व्याख्यानात्मकाः चेति चतुर्धा विभक्ताः। आभाणकादिभिः प्रबन्धाः आकर्षकाः भवन्ति । एतान् सर्वान् अंशान् मनसि निधाय छात्रैः प्रबन्धाः रचनीयाः ।

प्रबन्धे प्रस्तावना, विषयनिरूपणम्, उपसंहारश्चेति निरूपणक्रमः अपेक्षितः। प्रस्तावनायां प्रबन्धविषयस्य उपक्रमः, विषयानिरूपणभागे विषयस्य विस्तारः, उपसंहारभागे प्रबन्धविषयस्य सारांशः च भवेत् । प्रबन्धे वाक्यानां परस्परसम्बन्धः आवश्यकः । उदाहरणार्थम् अत्र केचन प्रबन्धाः प्रदत्ताः ।

परिसरः

अस्मान् परितः यानि पञ्चमहाभूतानि सन्ति तेषां समन्वयः एव परिसरशब्देन सूच्यते । अस्माकं जीवननिर्वहणे परिसरस्य अतीव आवश्यकता अस्ति। नगरीकरणस्य, उद्यमीकरणस्य, जनसंख्यास्फोटस्य च परिणामतः परिसरः दूषितः अस्ति । परिसरमालिन्यानि त्रिविधानि । वायुमालिन्यं जलमालिन्यं, शब्दमालिन्यं च।

वायुमालिन्यं – बृहद्यन्त्रागारेभ्यः सर्वदा निस्सरद्भ्यः कलुषितविषानिलेभ्यः सर्वदा सञ्चरद्भ्यः शतशोऽथसहस्रशः वाहनानां धूमेभ्यः अपि वायुः प्रदूषितः ।

जलमालिन्यम् – यन्त्रागारेभ्यः निष्कास्यमानानि रासायनिक वस्तुयुक्तानि दूषितजलानि, स्नानशौचालयानां मलिनजलानि च नलिकाभिः नदी प्रति प्रेषयन्ति। एतेन जलमालिन्यं भवति ।

शब्दमालिन्यम् – यन्त्रागाराणां कर्कशशब्दैः ध्वनिवर्धकानां, विविधकार्याणां, वाहनानां च शब्दैः नित्यं प्रदूषणं वर्धते एव ।

एवं परिसरप्रदूषणेन नानाविधाः रोगाः समुद्भवन्ति। प्रदुष्टेन परिसरेण न केवलं मानवाः अपि तु पशवः, पक्षिणः, कीटाः जलचराश्च महतीं हानिम् अनुभवन्ति। एतस्य प्रतिक्रिया अधुना अवश्यं विधातव्या । एतदर्थं सर्वेजनाः जागरिताः भवेयुः। प्रशासनानि उद्योगपतींश्च बोधयेयुः । परिसरसंरक्षणार्थम् आवश्यककर्माणि कुर्युः ।

सङ्गणकयन्त्रम्

‘कम्प्यूटर्’ यन्त्रस्य सङ्गणकम् इति नामधेयम् अस्ति। ‘चार्ल्स बाबेज्’ इति आङ्ग्लविज्ञानी इदं यन्त्रम् आविष्कृतवान्। अस्मिन् यन्त्रे आन्तरिकयन्त्रभागः, बाह्ययन्त्रभागः इति विभागाः सन्ति । सङ्गणकयन्त्रं बाह्ययन्त्रभागेन सूचनां स्वीकृत्य स्मरणविभागं प्रेषयति। तदा बाह्ययन्त्रभागेन सूचनां विषयं च प्रकटीकरोति ।

सङ्गणकयन्त्रं तु विज्ञानस्य अत्यधिकं विकसितं बुद्धिमत् यन्त्रम् । सङ्गणकयन्त्रस्य आविष्कारेण विज्ञानक्षेत्रे महती क्रान्तिः अभवत् । आधुनिकशिक्षणे सङ्गणकयन्त्रज्ञानम् अनिवार्यम् । मुद्रणम्, सञ्चारः, सैन्यं, तन्त्रज्ञानम्, विज्ञानं, संस्कृतिः, चिकित्सालय इत्यादिक्षेत्रेषु अस्य व्यापकः प्रभावः अस्ति। अस्य गणनशक्तिः, स्मरणशक्तिः असाधारणमस्ति। गणकयन्त्रे नूतनमाविष्कारमेव अन्तर्जालम् । संस्कृतभाषा उत्तमसङ्गणकभाषा इति विश्वविद्यालयेन प्रयोगद्वारा प्रमाणीकृतमस्ति ।

सङ्गणकयन्त्रस्य प्रभावेण मानवाः अलसाः जाताः। सर्वाण्यपि कार्याणि कर्तुं सङ्गणकयन्त्रम् आश्रयन्ति। एतेन बुद्धिविकासः अवरुद्धः भवति। अतः अस्य उपयोगं जागरूकतया कुर्युः ।

समाचारपत्रम्

विश्वस्मिन् प्रतिक्षणं विविधाः घटनाः सम्भवन्ति। एतासां घटनानां विचारान् सर्वेभ्यः जनेभ्यः शीघ्रं प्रापयितुं समूहमाध्यमाः प्रयतन्ते। तेषु समाचारपत्रम् अन्यतमम् । आधुनिकयुगे अनेकाः पत्रिकाः अतीवजनप्रियाः सन्ति। एताः प्रतिदिनं भूतभविष्यद्वर्तमानविचारान् सर्वत्र प्रापयन्ति। दैनिक-पाक्षिक-मासिक-वार्षिकरूपेण वार्तापत्रिकाः भवन्ति। एताः प्रादेशिक-राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रियाः वार्ताः प्रकटीकुर्वन्ति।

राजकीय-सामाजिक-धार्मिक-शैक्षणिक-क्रीडा-मनोरञ्जनादि विविध विचाराः पत्रिकासु भवन्ति । पत्रिकाणां पठनेन ज्ञानाभिवृद्धिः भवति। सर्वासु भाषासु . पत्रिकाः प्रकटीकुर्वन्ति । संस्कृतेऽपि सुधर्माः, सम्भाषणसन्देशः, गीर्वाणवाणी इत्यादिपत्रिकाः सन्ति ।

अधुना पत्रिकारङ्गोऽपि कलुषितः इव प्रतिभाति। तत्र वार्ताः पक्षपातिन्यः इव दृश्यन्ते। वस्तुनिष्ठाः विश्वसनीयाः विषयाः विरलाः भवन्ति। तथा न भवेयुः। देशस्य समाजस्य च हितचिन्तकाः वार्तापत्रिकाः भवन्तु।

राष्ट्रियोत्सवाः पर्वाणि च अस्माकं देशः 1947 तमे वर्षे स्वतन्त्रम् अभवत् । जनाः पर्वरूपेण अस्य उत्सवस्य अनुष्ठानं कुर्वन्ति। अनेके वीराः देशस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तसमये स्वप्राणान् अत्यजन् । अस्मिन् दिने तेषां संस्मरणं क्रियते। राजधान्याः देहल्याः रक्तदुर्गात् प्रधानमन्त्री भाषणं करोति। अस्माभिः स्वदेशस्य स्वतन्त्रता अखण्डता च रक्षणीया। अस्माकं विद्यालये अपि स्वातन्त्र्योत्सवः आचर्यते। प्रधानाचार्यः प्रातः ध्वजारोहणं करोति। छात्राः च मिलित्वा राष्ट्रगीतं गायन्ति। विद्यालये मधुरं अस्मभ्यं दीयन्ते ।

Students can Download Sanskrit Lesson 20 पत्रलेखनम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 20 पत्रलेखनम्

Introduction:
Letter writing is an art. It is of the utmost importance in our everyday life. A letter is normally a printed or a written message. A message contains the ideas and thoughts of its author. A letter usually consists of the following six parts –

1. The heading
2. The salutation
3. The message or the body of the letter.
4. The subscription or courteous leave taking
5. The signature
6. The superscription of address.

पीठिका
पत्रलेखनम् तावत् एका कला । व्यवहारसमये इयं कला अतीव प्रमुखा । हस्तेन लिखितः मुद्रणादिना प्रकृटीकृतो वा स्वसन्देश एव पत्रम् । प्रायः सर्वत्र पत्रेषु षडवयवाः सन्ति । ते –

1. शीर्षिका
2. सम्बोधनम्
3. विषयः
4. समाप्तिः
5. हस्ताङ्कनम्
6. सङ्केतश्च।

I. 1) त्वं गिरिजा / गिरीशः इति मत्वा, प्रवासार्थं धनं प्रेषयितुं पितरं | मातरं प्रति पत्रं लिखत ।

क्षेमम्

जयनगरम्
दिनाङ्कः 30-2-2014

पूज्यपितृ /मातृचरणानां पादयोः साष्टांङ्गप्रणामाः ।

अहम् अत्रं कुशली । भवन्तः अपि तत्र कुशलिनः इति मन्ये । मम अध्ययनम् सम्यक् प्रचलति । आगामि मासस्य प्रथमसप्ताहे मम विद्यालयस्य अध्यापकाः शैक्षणिकप्रवासार्थं देहलिनगरं नेष्यन्ति । अहमपि तैः सह गन्तुमिच्छामि । एतदर्थं 2000 रूप्यकाणि दाताव्यानि भवन्ति । अतः गन्तुम् अनुमतिं ददातु । धनञ्च प्रेषयतु इति प्रार्थयामि । अन्यत्र सर्वं कुशलम्। सर्वेभ्यः मम नमस्कारान् सूचयतु ।

भवदीयः / या

पुत्रः / पुत्री
गिरीशः / गिरिजा

पत्रसङ्केतः

मुद्रा
सकाशात्
सविधे
गिरीशः छात्रनिवासः, गिरिराजः
जयनगरम् , उत्तरहल्ली
पिन् ५५३४००, पिन् ३००४९२

2) नन्दनः बेंगलूरुनगरे निवसति । सः शिरसि नगरे विद्यमानं सहोदरं प्रति पत्रं लिखति । रिक्तस्थानं पूरयत ।

क्षेमम्
श्रीः

दिनाङ्कः 5-5-2014

बेंगलूरु प्रियसहोदर नमस्काराः ।

अहमत्र कुशली । तत्रापि भवन्तः सर्वेऽपि कुशलिनः इति भावयामि । अत्र मम अध्ययनं सम्यक् प्रचलति। पाण्मासिकपरीक्षा समाप्ता । यथाक्रमं अस्मिन् वर्षेऽपि अहमेव प्रथमस्थानम् प्राप्तवान् । गुरवः सम्यक् बोधयन्ति । तेषां मार्गदर्शनेन वार्षिकपरीक्षायामपि उत्तमं फलितांशं प्राप्स्ये इति मम उत्कटेच्छा अस्ति। मम विषये कापि चिन्ता ना कार्या। सर्वेभ्यः मम प्रणामाः।

भवतः सहोदरः
नन्दनः
मुद्रा

पत्रसङ्केतः

सकाशात् नन्दनः
प्र. सं. 7, श्रीनिवास छात्रावासः
उत्तरहल्ली, बेंगलूरु
पिन् ५६००६१

सविधे

श्रीनिवास नरसिंहः
‘आचार्य’, देवालय वीथी
शिरसि
पिन् ३००४१२

II. विरामपत्रम्

दिनाङ्क: 20-7-2014
स्थानम् : धारवाड

सकाशात्

सुधाकरः
दशमकक्ष्या, शारदाप्रौढ़शाला धारवाड

सविधे

मान्याः मुख्योपाध्यायाः
शारदाप्रौढ़शाला धारवाड ।
मान्याः

विषयः : – विरामप्रार्थना

श्वः मम गृहे धार्मिकोत्सवः भविष्यति । अतः अहं शालां न आगमिष्यामि। कृपया एकदिनस्य विरामं ददातु इति सविनयं प्रार्थये ।

धन्यवादाः

दिनाङ्कः 20-1-2014
स्थानम् धारवाड

भवदीयः
विधेयः छात्रः
सुधाकरः

III. पुस्तकप्रेषणाय पत्रम् ।

सकाशात्

गिरीशः | गौरी
गृहसंख्या- 35, 1 उपमार्गः, III मुख्यमार्गः
कालिदासनगरम्, कोलार ।

सविधे

मान्यव्यवस्थापकः
विद्याप्रकाशनम्, मङ्गलूरु ।
मान्याः

विषयः : पुस्तकार्थम् आवेदनम्

भवत्प्रकाशितस्य ‘व्याकरणप्रभा’ इति पुस्तकस्य आवश्यकता अस्ति। कृपया यथाशीघ्रम् एकं पुस्तकं प्रेषयतु इति प्रार्थये ।

धन्यवादाः

दिनाङ्कः 21-4-2014.
स्थानम् : कोलार

पत्रसङ्केतः

भवती विश्वासी/ विश्वासिनी
गिरीशः/गौरी
मुद्रा

सकाशात्

गिरीशः
कालिदासनगरम्
कोलार; पिन् 522101

सविधे

व्यवस्थापकः
विद्या प्रकाशनम्
मङ्गलूरु; पिन् 541202

Students can Download Sanskrit Lesson 19 भीष्मोक्तयः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 19 भीष्मोक्तयः (उपदेशकाव्यम्)

भीष्मोक्तयः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
पाण्डवेषु कः राजपदवीम् अलभत ?
उत्तरम्
पाण्डवेषु युधिष्ठिरः राजपदवीम् अलभत ।

प्रश्न 2.
उप्तं बीजं केन विना निष्फलं भवति ।
उत्तरम्
उप्तं बीजं क्षेत्रं विना निष्फलं भवति ।

प्रश्न 3.
कीदृशेण कर्मणा सौख्यं भवति ?
उत्तरम्
शुभेण कर्मणा सौख्यं भवति ।

प्रश्न 4.
कीदृशस्य पुरुषस्य धर्मेबुद्धिः न जायते ?
उत्तरम्
लोभमोहाभिभूतस्य च रागद्वेषान्वितस्य पुरुषस्य धर्मे बुद्धिः न जायते ।

प्रश्न 5.
मानवः कथं निर्वेदम् आदत्ते ?
उत्तरम्
मानवः ज्ञानचक्षुषा निर्वेदम् आदत्ते।

II. रिक्तस्थानं पूरयत :

1. दुःखं पापेन कर्मणा भवति ।
2. मानवः कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते ।
3. युधिष्ठिरः राजधर्मं बोधयितुं भीष्मं प्रार्थयत।
4. निर्वेदमापन्नः धर्मात्मा पापं कर्म च जहाति ।

III. विरुद्धार्थकं पदं लिखत ।

1. सफलम् × विफलम्
2. संशयम् × असंशयम्
3. मार्दवम् × काठिण्यम्

IV. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. कर्मणा – नपुंसकलिङ्गः – तृतीयाविभक्तिः – एकवचनम् ।
2. कर्मणा – नपुंसकलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् ।
3. श्रेयः – नपुंसकलिङ्गः – तृतीयाविभक्तिः – एकवचनम् ।

V. वाक्यदोषं परिहरत :

प्रश्न 1.
पुरुषकारस्य विना दैवं न सिध्यति ।
उत्तरम्
पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ।

प्रश्न 2.
धर्मेण इष्टं गतिं प्रपद्यति ।
उत्तरम्
धर्मेण इष्टां गतिं प्रपद्यते ।

VI. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
भीष्मेन दैवपुरुषकारयोः विषये किमुक्तम् ?
उत्तरम्
भीष्मेन दैवपुरुषकारयोः विषये एवम् उक्तम् – यथा क्षेत्रं विना उप्तं बीजं निष्फलं भवति तथा दैवं विना पुरुषकारेण न सिध्यति । पुरुषप्रयत्नः
विधिः च द्वावपि आवश्यकौ ।

प्रश्न 2.
मानवः निर्वेदं कथम् आप्नोति ? ततः सः किं कुरुते ?
उत्तरम्
मानवः ज्ञानचक्षुषा निर्वेदम् आप्नोति। ततः सः कामे-रसे-गन्धे न. रज्यते । शनैः पापं कर्म जहाति। मोक्षं लभते च ।

VII. यथानिर्देशं लिखत ।

1. किंस्वित् श्रेष्ठतरं भवेत् ?
कः पाठः ? भीष्मोक्तयः इति पाठः ।
कः अपृच्छत् ? युधिष्ठिरः अपृच्छत् ।
कम् अपृच्छत् ? भीष्मं अपृच्छत् ।

2. रसे गन्धे न रज्यते ।।
कः पाठः ? भीष्मोक्तयः इति पाठः ।
कः अवदत् ? भीष्मः अवदत् ।
कः न रज्यते ? प्राज्ञः न रज्यते ।

VIII. दशभिः वाक्यै : उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्गलभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
भीष्म युधिष्ठिरयोः संवादं पद्यानुगुणं संगृह्य लिखत ।
उत्तरम्

Yudhisthira asked Bheeshma – How can a person become a sinner (evil minded)? How can a person able to do noble deeds? How can he attain Vairagya- (absence of worldly desires or passions)? How can he get salvation? (liberation)

One who controlled by cupidity and confusion, he will not able to do the good deeds. This type of person do the good work trickery (cheating way)

One who perform the work with devotion will aitain salvation. This is called Hçfa (sadgathi) noble place.

A pious (virtuous) person will get vairagya (detachment) and he will be called a pragna or wise man. He will not be pleased by the taste and fragrance, because he wishes to aŭtain the highest place.

Like this, a virtuous (pious) person gradually will attain detachment and he will be away from the bad deeds. Like this, by doing noble work, he will attain salvation (highest place) (he is called hea i.e, efficient).

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
‘महाभारतम्’ अनेन ग्रथितः ।
(a) व्यासमहर्षिणा
(b) वाल्मीकिना
(c) कालिदासेन
(d) भासेन

प्रश्न 2.
महाभारतयुद्धे एते जिताः ।
(a) कौरवाः
(b) पाण्डवाः
(c) यादवाः
(d) पल्लवाः

प्रश्न 3.
अस्याः तीरे भीष्मः शरतल्पे शायितवान् ।
(a) गङ्गा
(b) यमुना
(c) ओघवती
(d) सरस्वती

प्रश्न 4.
भीष्मः एनम् उपदिदेश ।
(a) अर्जुनम्
(b) कर्णम्
(c) धृतराष्ट्रम्
(d) युधिष्ठिरम्

प्रश्न 5.
अनेन कर्मणा दुःखं भवति ।
(a) पापेन
(b) शुभेन
(c) अशुभेन
(d) देवेन

प्रश्न 6.
धर्मात्मा अनेन निर्वेदम् आदत्ते ।
(a) ज्ञानेन
(b) ज्ञानचक्षुषा
(c) चक्षुषा
(d) विज्ञानेन

प्रश्न 7.
‘कूटस्थम्’ शब्दस्य एषः अर्थः ।
(a) अशाश्वतम्
(b) शुभम्
(c) शाश्वतम्
(d) अशुभम्

प्रश्न 8.
अत्र समूहेतरपदम् इदं भवति ।
(a) व्यासः
(b) सत्यवती
(c) पराशरः
(d) श्रीकृष्णः

प्रश्न 9.
‘फलति’ इत्यत्र एषः लकारः वर्तते ।
(a) लट्
(b) लङ्
(c) लोट
(d) लृट्

प्रश्न 10.
पाण्डवेषु एषः ज्येष्ठः ।
(a) युधिष्ठिरः
(b) अर्जुनः
(c) भीमः
(d) कर्णः

II. अन्यलिङ्गरूपं लिखत

1. राजा – राज्ञी;
2. एकः – एका
3. गुरुः – गुर्वाणी
4. पितामहः – पितामही

Introduction:
This lesson is a part chosen from the Shanti chapter of Mahabharatha. The epic Mahabharatha is composed by respected Vedavyasa Maharishi. This is the most superior, vast and beautifully composed epic of Sanskrit language. Mahabharatha tells us about the story of Kauravas and Pandavas. Lord Krishna’s avatars in human form and his greatness personifies this epic as philosophical work. This poem is a compilation of Bheeshma’s advice to Dharmaraja.

पीठिका
भगवता व्यासमहर्षिणा ग्रथितः महान्ग्रन्थः ‘महाभारतम्’। अत्र कौरवपाण्डवयोः कथा सुप्रसिद्धा। अयं पद्यभागः महाभारतस्य शान्तिपर्वणः स्वीकृतः। ओघवती नदीतीरे शरतल्पे शयितः भीष्मः युधिष्ठिरं प्रति एवम् उपदिदेश ।

कविकाव्यविचारः

• कविः – वेदव्यासः ।
• मातापितरौ – सत्यवती पराशरः च ।
• देशः – यमुनानदीद्वीपः
• काल: – द्वापरयुगम् । क्रि.पू. 6 शतकात् पूर्वम्
• कृतयः – महाभारतम्, ब्रह्मसूत्राणि, अष्टादशपुराणानि ।

भीष्मोक्तयः Summary in Kannada

भीष्मोक्तयः Summary in English

Yudhisthira says – O! grandfather Bheeshma, you are well versed in all Shastras and the knower of everything, please tell me which is the best among the fate and the manly duty.

Bheeshma says-Without (ploughing) the field and the water a seed cannot sprout up. Like this, without fate, there is no use of the effort done by a person. (fate is important than the man’s effort)

People will attain happiness by doing good deeds and unhappiness by doing bad deeds. The work done by a person will give the fruit definitely. But one cannot expect the fruit without doing the work.

Dharmaraja asked Bheeshma like this – How can a person get the fruit without doing the work? Without having faith in the Shastras and doubting everything. Please tell me about this.

O! Yudhistira, one who serve the aged people and one who · have faith in the Shastras will attain (get) the blessings of God.

Softness among all the living beings, simplicity in the work, good talking – these are all called as noble-mindedness of a person.

And leaving egotism (pride), control over the defect (sin, guilt), being happy and lonely living- these are the tools of religious merit श्रेय:

Yudhisthira asked Bheeshma – How can a person become a sinner (evil-minded)? How can a person able to do noble deeds? How can he attain Vairagya- (absence of worldly desires or passions)? How can he get salvation? (liberation)

One who controlled by cupidity and confusion, he will not able to do the good deeds. This type of person does the good work trickery (cheating way)

One who performs the work with devotion will attain salvation. This is called Hela (sadgathi) noble place.

A pious (virtuous) person will get vairagya (detachment) and he will be called a pragnå or wise man. He will not be pleased by the taste and fragrance, because he wishes to attain the highest place.

Like this, a virtuous (pious) person gradually will attain detachment and he will be away from the bad deeds. Like this, by doing noble work, he will attain salvation (highest place) (he is called साधक i.e. efficient).

भीष्मोक्तयः Summary in Sanskrit

सारांशः

1. पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्र विशारद ।
दैवे पुरुषकारे च किंस्वित् श्रेष्ठतरं भवेत् ।।

2. यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्।
तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति ।।

3. शुभेन कर्मणा सौख्यं दःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं फलति सर्वत्र नाकृतं भुज्यते क्वचित्।।

4. अतत्वज्ञस्य शास्त्राणां सततं सशयात्मनः ।
अकृतव्यवसायस्य श्रेयो ब्रूहि पितामह ।।

5. गुरुपूजा च सततं वृद्धानां पर्युपासनम् ।
श्रवणं चैव शास्त्राणां कूटस्थं श्रेय उच्यते।।

6. मार्दवं सर्वभूतेषु व्यवहारेषु चार्जवम् ।
वाक् चैव मधुरा प्रोका श्रेय एतदसंशयम् ।।

7. अहङ्कारस्य च त्यागः प्रमादस्य च निग्रहः।
सन्तोष श्चैकचर्या च कूटस्थं श्रेय उच्यते।।

8. कथं भवति पापात्मा कथं धर्म करोति वा।
केन निर्वेदमादत्ते मोक्षं वा केन गच्छति ।।

9. लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च।
न धर्मे जायते बुद्धिः व्याजाद्धर्मं करोति च ॥

10. यथा कुशलधर्मा स कुशलं प्रतिपद्यते ।
कुशलेनैव धर्मेण गतिमिष्टां प्रपद्यते ।।

11. अतृप्यमाणे निवेदमादत्ते ज्ञान चक्षुषा ।
प्रज्ञाचक्षुर्यदा कामे रसे गन्धे च रज्यते ।।

12. शनैर्निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च ।
धर्मात्मा चैव भवति मोक्षं च लभते परम् ।।

Students can Download Sanskrit Lesson 18 नाट्यांशाः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 18 नाट्यांशाः (नाट्यशास्त्रम्)

नाट्यांशाः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
नाट्ये कति रसाः स्मृताः ?
उत्तरम्
नाट्ये नवरसाः स्मृताः ।

प्रश्न 2.
नाटकस्य गरिमाणं कः अवर्णयत् ?
उत्तरम्
नाटकस्य गरिमाणं कालिदासः अवर्णयत् ।

प्रश्न 3.
नाट्यशास्त्रस्य रचयिता कः?
उत्तरम्
नाट्यशास्त्रस्य रचयिता भरतमुनिः ।

प्रश्न 4.
शान्तरसस्य स्थायिभावः कः?
उत्तरम्
शान्तरसस्य स्थायीभावः शमः।

II. चतुर्थं पदं लिखत ।

1. हास्यम् – हासः करुणः → शोकः ।
2. क्रोधः – स्थायिभावः → भयानकः – रसः ।
3. अर्जुनः – धीरोदात्तः → दुर्योधनः – धीरोद्धतः।

III. लकार-पुरुष-वचनानि लिखत ।

1. वक्ष्यामि = लुट्लकारः – उत्तमपुरुषः – एकवचनम् ।
2. क्रियते = लट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।
3. अवर्णयत् – लङ्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।
4. दृश्यते – लट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।

IV. दशवाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
पाठ्यभागे निरूपितान् नाटयांशान् सङ्ग्रह लिखत ।
उत्तरम्

Amorous (erotic love), jest, sympathy, frightfulness, bravery, terror, terrific, wonder, peace (calmness) are the nine types of rasas (aesthetic sentiments) which are found in dramas as well as kavya’s.

How Navarasas are there in kavyas, like that enjoyment (involvement), joking, sadness, anger(enmity), enthusiasm, fear, negligence, wonder, self-control these are called as nine types of sthaibhavas (basic sentiments).

Four kinds of abhinayas (acting, expression) in the dramas. They are – Angika (bodily expression), vachika (linguistic expression), ahaarya (costumes of the characters and stage decoration), sattvika (voluntary changes) to express the deepest emotions of a character.

Musical tones are seven in number. They are Nishada, Rishabha, Gandhara, shadga, madhyama, dhivata and panchama. Musical performance, particularly its application to vocal and instrumental compositions.

An instrument by name Aatodya is divided into four types. They are Tata, anavaddha, ghana and sushira.

Among the four types of musical instruments – the stringed musical instrument is called as Tata, mridanga (drums) etc are called as anavaddha. Bell-type of instruments is called as ghana. Bamboo made flute etc. are called a sushira musical instrument. drum=cylindrical structured musical instrument.

Heros are four in types, they are – Dheeroddhatta(brave and ruler), dheeralalitha (brave but not ruler), dheerashanta (brave with self-confidence), dheerashantha (brave with arrogance). Ravana, Duryodhana is dheeroddhatas, Srikrishna is dheeralalitha, Srirama, Arjuna is dheerodattas, Dharmaraja, buddha is dheeraprashantha heros.

Heroines are four types. They are Divya (celestial), nrupapatni(queen), kulastree (born in a noble family, noble lady), ganika stree (harlot).

• Divya – Menaka, Urvashi
• Nrupapatni – Draupadi, Ratnavali
• Kulastree – Savitri, Arundhathi
• Ganika – Vasantasena.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
नाट्यशास्त्रस्य रचयिता एषः ।
(a) भरतमुनिः
(b) भरद्वाजः
(c) भर्तृहरिः
(d) भारद्वाजः

प्रश्न 2.
नवरसाः अत्र दृश्यन्ते ।
(a) ग्रन्थेषु
(b) नाटकादिरूपकेषु
(c) पद्येषु
(d) वेदेषु

प्रश्न 3.
नाट्ये अभिनयाः एवंविधाः सन्ति ।
(a) बहुधाः
(b) त्रिविधाः
(c) चतुर्विधाः
(d) सप्तविधाः

प्रश्न 4.
एषा कुलस्त्री इति ख्याता ।
(a) मेनका
(b) द्रौपदी
(c) वसन्तसेना
(d) सावित्री

प्रश्न 5.
एषः धीरोदात्तः नायकः ।
(a) वत्सराजः
(b) श्रीरामः
(c) श्रीकृष्णः
(d) बुद्धः

प्रश्न 6.
सुषिरः अनेन निर्मितः अस्ति ।
(a) लोहेन
(b) धातुना
(c) वंशेन
(d) मृण्मयेन

प्रश्न 7.
शरीरसम्बन्धी अभिनयः एवं कथ्यते ।
(a) आङ्किकः
(b) वाचिकः
(c) आहार्यः
(d) वर्णविन्यासः ।

प्रश्न 8.
एतावन्तः स्वराः सन्ति ।
(a) षट
(b) सप्त
(c) अष्ट
(d) नव

प्रश्न 9.
ततम् → तन्त्रीवाद्यम् ; मृदङ्गादयः → …….। अत्र चतुर्थपदम् इदम् अस्ति ।
(a) घनः
(b) सुषिरः
(c) अनवद्धम्
(d) वाद्यम्

प्रश्न 10.
नृपपत्नी एषा अस्ति ।
(a) मेनका
(b) ऊर्वशी
(c) रम्भा
(d) द्रौपदी

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. श्रृङ्गारः       – 1. शमः
2. हास्यः        – 2. विस्मयः
3. करुणः       – 3. जुगुप्सा
4. रौद्रः          – 4. भयम् वीरः
5. वीरः           – 5. उत्साहः
6. भयानकः    – 6. क्रोधः
7. बीभत्सः      – 7. शोकः
8. अद्भुतम्      – 8. हासः
9. शान्तः         – 9. रतिः
उत्तरम्:
१ – ९, २ – ८, ३ – ७, ४ – ६, ५ – ५, ६ – ४, ७ – ३, ८ – २, ९ – १

Introduction
‘The dramatic art is the one chief amusement of the people, albeit they have diverse tastes’ these are the words of king of poets Kalidasa, the composer of the book मालविकाग्निमित्रम्. Bharatamuni wrote नाट्यशास्त्रम् somewhere around 200 B.C This book deals with all the parts of dramas. This is the only book which refers Rasa-BhavaNayaka (hero) – Nayika (heroine) etc. first time in the history.

पीठिका
‘नाट्यं भिन्नरुचेर्जनस्य बहुधाप्येकं समाराधनम्’ इति महाकविः कालिदासः मालविकाग्निमित्रनाटके नाट्यस्य गरिमाणम् अवर्णयत् । नाट्याशानां प्रतिपादक प्रसिद्धं शास्त्रं भरतमुनिविरचितं ‘नाट्यशास्त्रम्’ । तस्मात् उद्धृते प्रस्तुत भागे रसभाव नायक-नायिका भेदानां परिचयः संक्षेपेण कार्यते ।

कविकाव्यविचारः

• कविः – भरतमुनिः ।
• कालः – क्रि.पू. द्वितीयशतकम् ।
• कृतिः – नाट्यशास्त्रं ।

नाट्यांशाः Summary in Kannada

नाट्यांशाः Summary in English

Amorous (erotic love), jest, sympathy, frightfulness, bravery, terror, terrific, wonder, peace (calmness) are the nine types of rasas (aesthetic sentiments) which are found in dramas as well as kavya’s.

How Navarasas are there in kavya’s, like that enjoyment (involvement), joking, sadness, anger (enmity), enthusiasm, fear, negligence, wonder, self-control these are called as nine types
of sthaibhavas (basic sentiments).

Four kinds of abhinayas (acting, expression) in the dramas. They are – Angika (bodily expression), vachika (linguistic expression), ahaarya (costumes of the characters and stage decoration), sattvika (voluntary changes) to express the deepest emotions of a character.

Musical tones are seven in number. They are Nishada, Rishabha, Gandhara, shadga, madhyama, dhivata and panchama. Musical. performance, particularly its application to vocal and
instrumental compositions.

An instrument by name Aatodya is divided into four types. They are Tata, anavaddha, ghana and sushira.

Among the four types of musical instruments – the stringed musical instrument is called as Tata, mridanga (drums) etc are called as anavaddha. Bell-type of instruments is called as ghana. Bamboo made flute etc. are called a sushira musical instrument.
drum = cylindrical structured musical instrument.

Heros are four in types, they are – Dheeroddhatta(brave and ruler), dheeralalitha (brave but not ruler), dheerashanta (brave with self-confidence), dheerashantha (brave with arrogance). Ravana, Duryodhana is dheeroddhatas, Srikrishna is dheeralalitha, Srirama, Arjuna is dheerodatias, Dharmaraja, buddha is dheeraprashantha heros.

Heroines are four types. They are Divya (celestial), nrupapatni(queen), kulastree (born in a noble family, noble lady), ganika stree (harlot).

• Divya – Menaka, Urvashi
• Nrupapatni – Draupadi, Ratnavali
• Kulastree – Savitri, Arundhathi
• Ganika – Vasantasena.

नाट्यांशाः Summary in Sanskrit

सारांशः
1. शृङ्गरहास्यकरुणाः रौद्रवीरभयानकाः ।
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च नव नाट्ये रसाः स्मृताः ।।

2. रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा।
जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः।।

3. आङ्गिको वाचिकश्चैव आहार्यः सात्विकस्तथा।
चत्वारोऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः।।

4. शरीरा वैणवाश्चैव सप्त षड्जादयः स्वराः।
निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः ।।

5. ततं चैवानवद्धञ्च घनं सुषिरमेव च ।
चतुर्विधं च विज्ञेयम् आतोद्यं लक्षणान्वितम् ।।

6. ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयम् अनवद्धं तु पौष्करम् ।
घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च।।

7. धीरोद्धतो धीरलितो धीरोदात्तस्तथैव च ।
धीरप्रशान्तश्चैवेति नायकाः नाटकाश्रयाः।।

8. नाचिकाश्चैव वक्ष्यामि चतस्रः पुनरेव तु।
दिव्या च नृपपत्नी च कुलस्त्री गणिका तथा ।।

Students can Download Sanskrit Lesson 3 विसर्गसन्धिः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 3 विसर्गसन्धिः

विसर्गसन्धिः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत।

1. ‘ततः + ततः’ इत्यत्र विसर्गस्य सकार आदेशः। (सकार / उकार)
2. ‘गौः + इयम्’ इत्यत्र विसर्गस्थाने रकार आदेशः । (उकार: / रकार)
3. ‘कः + अत्र’ इत्यत्र विसर्गस्य उकार आदेशः । (रकार / उकार)
4. विसर्गस्य उकारादेशानन्तरं गुण सन्धिः कर्तव्यः। (श्चुत्व / गुण)

II. संयोज्य लिखत

अ – आ
१. यतिस्सः – १. लोपः
२. भूरियम् – २. गुणः
३. स नमति – ३. उकारादेशः
४. नृपो जयति – ४. रेफादेशः
५. सकारादेशः
उत्तरम् :
१ – ५, २ – ४, ३ – १, ४ – ३

III. चतुर्थपदं लिखत।

1. तैरपि; रेफादेशः, गजो याति; उकारादेशः।
2. गिरिः + च; गिरिश्च, कः + इति, क इति।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत।

1. सन्धिषु एतावन्तः भेदाः सन्ति।
(a) त्रयः
(b) चत्वारः
(c) पञ्च
(d) षट्

2. ‘रामस्तत्र’ इत्यत्र अयं सन्धिः वर्तते।
(a) लोपः
(b) रेफः
(c) उत्वः
(d) सकारः

3. वधूः + एषा – इत्यत्र सन्धिकार्यम् एवं भवति।
(a) वधूएषा
(b) वधूरेषा
(c) वध्वेषा
(d) एषा वधूः

4. अत्र समूहेतरपदम् इदं भवति।
(a) गजस्तत्र
(b) पुनरपि
(c) तदपि
(d) देव इति।

5. विसर्गात् परं कर्कशव्यञ्जनानि भवन्ति चेत् अयं आदेशः भवति।
(a) सकारादेशः
(b) लोपः
(c) उत्वः
(d) रेफादेशः

II. रिक्तस्थानं पूरयत

1. बालः + तिष्ठति, इत्यत्र विसर्गस्थाने सकारादेशः भवति ।
2. मैत्रेय धावति, अत्र विसर्गलोप सन्धिरस्ति ।
3. विसर्गस्य चत्वारः आदेशाः सन्ति।
4. स्वरेषु जायमानस्य वर्णव्यययस्य स्वरसन्धिः इति नाम ।

III. संयोजयत

अ – आ
१. विद्यार्थिरपि – १. अनुनासिकसन्धिः
२. वाङ्मयः/वाङ्मयः – २. परसवर्णसन्धिः
३. ममैव – ३. विसर्गसन्धिः
४. त्वङ्करोषि – ४. वृद्धिसन्धिः
५. गुणसन्धिः
उत्तरम्
१ – ३, २ – १, ३ – ४, ४ – २

IV. समूहेतरपदं लिखत

1. गजस्तत्र, पुनरपि देव इति, तदपि – तदपि
2. तच्च, सद्गुणः, तन्मयः, गुरुरपि, – गुरुरपि

Introduction:
By Sandhi it is meant the coalescence of two letters coming in immediate contact with each other. (From सम together and धा to join). This is called as संहिता.. Samhita is the extreme contiguity of letters. Mainly three types of Sandhi’s are in Samskrutha grammar. They are (1) स्वरसन्धिः (2) व्यज्जन सन्धिः and (3) विसर्गसन्धिः

1. When two vowels joined together then it is known as स्वरसन्धिः
2. When two consonants are joined together then it is called as व्यञ्जनसन्धिः
3. When vowel or consonant joined with visarga then it is known as विसर्गसन्धिः

पीठिका
यदा वर्णानां संयोगः भवति सा संहिता ! तदा वर्णव्यत्यासः भवति! अयमेव सन्धिः । संस्कृतभाषायां त्रयः सन्धयः परिगण्यन्ते –
(1) स्वरसन्धिः (2) व्यञ्जनसन्धिः (हल्सन्धिः) (3) विसर्गसन्धिः इति

1. यदा द्वयोः स्वरयोः संहिता भवति तदा स्वरसन्धिः इति कथ्यते।
2. यदा द्वयोः व्यञ्जनयोः संहिता भवति तदा व्यञ्जनसन्धिः भवति।
3. यदा स्वरो वा व्यञ्जनो वा विसर्गेण सह युक्तः भवति तदा विसर्गसन्धिः इति कथ्यते।

There are many types in विसर्गसन्धि. Here only four types are explained. They are सकारः, रेफः, लोपः and उत्वः. विसर्गस्य आदेशाः बहुधा भवन्ति। अत्र चत्वारः प्रकाराः एव निरूप्यन्ते। ते सकारः, रेफः, लोपः उत्वश्च।

1. सकारादेशः
क्, ख्, प, फ् एतान् वर्जचित्वा कर्कशव्यञ्जने परे विसर्गस्य सकारादेशः भवति। श्-ष्-स् इत्येतेषु परेषु तु विकल्पेन भवति।

Visarga followed by the first two letters of each group themselves not followed by a sibilant and optionally when followed by श्-ष्-स् is changed to सकार.
उदाहरणम्

1. बालः + तत्र = बाल + स् + तत्र = बालस्तत्र।
2. रामः + च = राम् + स् + च = रामश्च (श्चुत्वसन्धिः)
3. डयमानः + टिट्टिभः = डयमानस् + टिट्टिभः- डयमानष्टिट्टिभः (ष्टुत्वसन्धिः)

2. रेफादेशः
अ, आ, इत्येतौ वर्जयित्वा इतरस्वरात् परस्य विसर्गस्य स्वरे मृदुव्यञ्जने च परे रेफादेशो भवति।

Visarga preceded by any vowel except अ and आ and followed by a vowel or a soft consonant, is changed to र् or रेफ.
उदाहरणम्

1. मुनिः + इति = मुनि + र् + इति = मुनिरिति।
2. धेनुः + गच्छति = धेनु + र् + गच्छति = धेनुर्गच्छति।

3. लोपः
आकारात् परस्य विसर्गस्य स्वरे मृदुव्यञ्जने च परे लोपो भवति।

Visarga preceded by ‘आ’ is dropped necessarily when followed by a soft consonant or optionally when followed by a vowel.
उदाहरणम्

1. बालाः + अत्र = बाला अत्र।
2. ताः + गच्छन्ति = ता गच्छन्ति।

‘अ’ कारात् परस्य विसर्गस्य अकारं वर्जयित्वा स्वरे परे लोपो भवति।

Visarga preceded by ‘अ’ is dropped optionally when followed by a vowel except ‘अ’
उदाहरणम्

1. रामः + आगच्छति = राम आगच्छति।
2. सूर्यः + इति = सूर्य इति।

4. उकारादेशः
अकारात् परस्य विसर्गस्य अकारे मृदुव्यञ्जने च परे उकारो भवति। उकारे कृते ‘गुणसन्धिः ‘अवश्यं करणीयः। अकारे च परे पूर्वरूपसन्धिः अपि करणीयः।

Visarga preceded by short अ and followed by short अ4 or a soft consonant is changed to उ.
उदाहरणम्

1. रामः + अपि = राम + उ + अपि = रामोऽपि।
2. छात्रः + धावति = छात्र + उ + धावति = छात्रो धावति।

Students can Download Sanskrit Lesson 2 त्यागधनः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 2 त्यागधनः (नीतिकथा)

त्यागधनः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
दधीचिमहर्षेः आश्रमः कुत्र अस्ति?
उत्तरम्
सरस्वतीनद्याः तीरे दधीचि-महर्षेः आश्रमः अस्ति।

प्रश्न 2.
वृत्रासुरः स्वभावतः कथम् अवर्तत?
उत्तरम्
वृत्रासुरः स्वभावतः क्रूरः, दुष्टः, दयाहीनः च अवर्तत।

प्रश्न 3.
इन्द्रः कस्य तपोवनं वव्राज?
उत्तरम्
इन्द्रः दधीचेः तपोवनं वव्राज।

प्रश्न 4.
वज्रायुधेन वृत्रं कः जघान?
उत्तरम्
वज्रायुधेन वृत्रं इन्द्रः जघान।

प्रश्न 5.
तपोधनः दधीचिः किमिति प्रसिद्धि प्राप?
उत्तरम्
तपोधनः दधीचिः त्यागधनः इति प्रसिद्धि प्राप।

II. रिक्तस्थानं पूरयत।

1. दधीचिः जनसेवायां महान्तम् आनन्दम् अनुभवति स्म।
2. वृत्रासुरः बलात्कारेण प्रजानां धनम् अपहरति स्म।
3. इन्द्रः दधीचेः अस्थीनि स्वीकृत्य स्वर्ग जगाम।
4. दधीचिना जगतः कल्याणार्थं स्व शरीरस्य त्यागः कृतः।

III. घटनानुसारं वाक्यानि रचयत।

1. इन्द्रः वृत्रेन सह युयुधे।
2. कृतयुगे दधीचिनामा महर्षिः बभूव।
3. दधीचिः प्राणायामेन श्वासं निरुरोध।
4. इन्द्रः सादरं मुनिः ववन्दे।

उत्तरम्
2, 4, 3, 1

IV. रेखाङ्कितपदम् अवलम्ब्य प्रश्नवाक्यं कुरुत।

प्रश्न 1.
वृत्रासुरः जनान् पीडयति स्म ।
उत्तरम्
कः जनान् पीडयति स्म ?

प्रश्न 2.
देवदानवयोः घोरं युद्धं प्रावर्तत ।
उत्तरम्
देवदानवयोः कथं युद्धं प्रावर्तत ?

प्रश्न 3.
दधीचिना स्वदेहः इन्द्राय अर्पितः।
उत्तरम्
दधीचिना स्वदेहः कस्मै अर्पितः ?

V. विरुद्धार्थकं पदं लिखत।

1. सफलम् × विफलम्
2. शिष्टः × दुष्टः
3. उपायम् × निरुपायम्
4. स्वाधीनः × अस्वाधीनः

VI. लकार-पुरुष-वचनानि लिखत।

1. ययौ = लिट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।
2. बभूवुः = लिट्लकारः – प्रथमपुरुषः – बहुवचनम् ।
3. बभासे = लिट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।
4. प्रावर्तत = लड्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम् ।

VII. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत।

1. जनसेवा = जनानां सेवा → षष्ठीतत्पुरुषसमासः।
2. मार्गान्तरम् = अन्यं मार्गः → अव्ययीभावसमासः।
3. त्यागधनः = त्यागः एव धनं यस्य सः → बहुव्रीहिसमासः।
4. स्वर्गतुल्यः = स्वर्गेन तुल्यः → तत्पुरुषसमासः।

VIII. लघूत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
दधीचेः तपोवनं कथम् आसीत् ?
उत्तरम्
दधीचेः तपोवनं हरिणांनां विहारैः, भ्रमराणां गुञ्जनैः, वानराणां क्रीडभिः, नानाविध पुष्पफलैश्च रमणीयम् आसीत् । बहवः मुनयश्च तपोनिरताः आसन्।

प्रश्न 2.
अस्थियाचकम् इन्द्रं दधीचिः सानन्दं किम् अवदत् ?
उत्तरम्
अस्थियाचकम् इन्द्रं दधीचिः सानन्दम् अवदत् – “भोः इन्द्र। अद्य मम जीवनं सफलं जातम्’। यतः अस्य शरीरस्य त्यागः लोकोपकाराय क्रियते’। इति

IX. यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत।

1. सः महर्षिः धर्मात्मा उदारश्च।
कः पाठः? त्यागधनः इति पाठः।
कः अवदत् ? ब्रह्मदेवः अवदत्।
धर्मात्मा कः? धर्मात्मा दधीचिः।

2. याचको भूत्वा अत्र अहम् आगतः।
कः पाठः ? त्यागधनः इति पाठः।
कम् अवदत् ? दधीचिम् अवदत्।
याचकरूपेण कः आगतः? याचकरूपेण इन्द्रः आगतः।

3. किं भवेत् ? मम समीपे।
कः पाठः ? त्यागधनः इति पाठः।
कः अवदत् ? दधीचिः अवदत्।
कम् अवदत् ? इन्द्रम् अवदत्।

X. दशवाक्यैःउत्तरं कन्नडभाषया, आङ्ग्लभाषया संस्कृतभाषवा वा लिखत।

प्रश्न 1.
वृत्रवधोपायं ज्ञातुम् आगतान् देवान् ब्रह्मदेवः किम् अवदत् ?
उत्तरम्
आगतान् देवान् विलोक्य ब्रह्मदेवः अवदत् – वृत्रासरस्य वधार्थम् उपायमेकं ब्रवीमि। तस्य वधार्थं वज्रसदृशम् आवश्यकम् । तस्य अस्त्रस्य प्राप्तिः दधीचितः भवितुम् अर्हति। अतः तम् उपसृत्य वरमेकं यायान्ताम् । तदा तस्यैव शरीरस्य अस्थीनि दानरूपेण स्वीकृत्य वज्रायुधस्य निर्माणं कुर्वन्तु। तेन वज्रायुधेन वृत्रासुरं हन्तुं शक्यते इति।

Lord Brahma said to all celestial gods about Vrutrasura’s slay. Brahma also said Indra like this – Any destructive weapon like the thunderbolt is indispensable for Vrutrasura’s slay. So you should take shelter at the lotus feet of the sage Dadheechi. Then ask his bones to make the weapon by name Vaira. With that weapon only you can able to kill the Demon Vrutra.

प्रश्न 2.
तपोधनः दधीचिः त्यागधनः कथं संवृत्तः? सगृह्य लिखत।
उत्तरम्
ब्रह्मदेवस्य वचनम् अनुसृत्य देवराजः इन्द्रः दधीचेः तपोवनं वव्राज। तत्र महर्षिं दृष्ट्वा सादरं ववन्दे। देवेन्द्रं दृष्ट्वा मुनिः पृष्टवान्-देवेन्द्र। किमर्थं आगतोऽसि? इति। तदा इन्द्रः कथयामास – दुष्टस्य वृत्रासुरस्य वधार्थं भवतः अस्थीनाम् आवश्यकता विद्यते। तेन आयुधेनैव वृत्रासुरस्य वधः कर्तुं शक्यः इति। तदा दधीचिः सानन्दं पद्मासने उपविश्य योगेन प्राणत्यागं कृत्वा देहः इन्द्रस्य अधीनः कृतः । इन्द्रदेवः तस्य अस्थीनि स्वीकृत्य वज्रायुधस्य निर्माणं चकार। तेन वज्रायुधेन युद्धे वृत्रम् इन्द्रः जधान। अनेन अपूर्वेण त्यागेन तपोधनः दधीचिः त्यागधनः इति प्रसिद्धो बभूव।

According to the advice of Brahma Indra went to the ashram (hermitage) of Dadheechi, seeking refuge He asked Dadheechi’s bones for the welfare of the world. Then Dadheechi a celebrated sage who became ready to die and offered his bones to the gods. With these bones the architect of the gods made a thunderbolt weapon by name Vairayudha. With this Indra killed Vrutra and aother demons. By this charity Dadheechi acquired fame as त्यागधन (generous donor)

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत।

प्रश्न 1.
सरस्वती नद्याः तीरे अस्य आश्रमः आसीत्।
(a) दधीचि महर्षेः
(b) गौतमस्य
(c) व्यासस्य
(d) वाल्मीके:

प्रश्न 2.
दधीचिः ईदृशः आसीत् ।
(a) तपोधनः
(b) महाधनः
(c) मानधनः
(d) निर्धनः

प्रश्न 3.
अस्य पीडया जनाः त्रस्ताः बभूवुः।
(a) रावणस्य
(b) वृत्रासुरस्य
(c) महिषासुरस्य
(d) घण्टाकर्णस्य

प्रश्न 4.
वृत्रासुरस्य वधार्थम् इदम् आवश्यकम्।
(a) अस्त्रम्
(b) शस्त्रम्
(c) वज्रायुधम्
(d) युद्धम्

प्रश्न 5.
एषः देवराजः इति प्रथितः।
(a) वायुः
(b) यमः
(c) अग्निः
(d) इन्द्रः

प्रश्न 6.
‘त्रस्तः’ शब्दस्य एषः अर्थः।
(a) भीरुः
(b) भीमः
(c) शिष्टः
(d) तुष्टः

प्रश्न 7.
वज्रायुधस्य निर्माणम् एतैः कृतम् ।
(a) आयुधैः
(b) अस्तिभिः
(c) लोहैः
(d) दारुभिः

प्रश्न 8.
दधीचिना अस्य कल्याणार्थं स्वशरीरस्य त्यागः कृतः।
(a) स्वस्य
(b) देशस्य
(c) ग्रामस्य
(d) जगतः

प्रश्न 9.
दुष्टः, विनष्टः : : सन्तुष्टः – अत्र चतुर्थं पदम्।
(a) लोकः
(b) राजा
(c) इन्द्रः
(d) ब्रह्मा

प्रश्न 10.
एषः याचको भूत्वा आगतः।
(a) वरुणः
(b) सोमः
(c) इन्द्रः
(d) चन्द्रः

प्रश्न 11.
अत्र समूहेतरपदं इदं भवति।
(a) मदः
(b) मोक्षः
(c) मत्सरः
(d) मोहः

II. पर्यायपदम् लिखत।

1. पाषाणः = शिला
2. सुराः = देवाः
3. असुरः = राक्षसः
4. तुष्टः = सन्तुष्टः
5. अस्थि = कुल्यम्

III. अन्यलिङ्गपदं लिखत।

1. देवः – देवी
2. तस्य – तस्याः
3. राक्षसः – राक्षसी
4. देवराजः – देवराज्ञी
5. दुष्टः – दुष्टा

IV. त्रिषुपुरुषेषु वचनेषु च लिखत।

1. ययुः – ‘लिट्’ लकारः – या प्रापणे – परस्मैपदी

2. ‘लट् लकारः – कृञ् करणे – परस्मैपदी

V. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत।

1. नद्याः – स्त्रीलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम् ।
2. आश्रमः – पुंलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् ।
3. सः – पुंलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् (त्रिलिङ्गः)
4. वृत्रेण – पुंलिङ्गः – तृतीयाविभक्तिः – एकवचनम्

Introduction:
India is popularly regarded as the land of penance’. Here, we come across the life history of renowned personalities. Some of them are eminent in spirituality and some other in truth, mercy, helpingnature and tenderness.

पीठिका
अस्माकं भारतदेशः तपोभूमिः इति विख्यातः। तत्र चकारणं भूभागेऽस्मिन् प्राप्तजन्मानः नैके महापुरुषाः। ते हिन केवलं तपसा परं सत्यत्यागदयादाक्षिण्यादि गुणविशेषैः जनमानसे स्थिरं स्थानं अलभन्त। तादृशेषु गुणविशिष्टेषु पुरुषेषु दधीचिः अपि अन्यतमः।

त्यागधनः Summary in Kannada

त्यागधनः Summary in English

In Kruthayuga, a sage lived on the banks of river Saraswathi by name Dadheechi. He earned an extraordinary power by doing penance. A demon by name Vrutra also lived during the same time. He was very cruel and merciless. He used to torment greatly the gods, Brahmans and all the living beings. All the celestial gods were not able to find out an idea to kill Vrutrasura. So they went Satyaloka to meet the Lord Brahma.

Lord Brahma said to all celestial gods about Vrutrasura’s slay. Brahma also said Indra like this – Any destructive weapon like the thunderbolt is indispensable for Vrutrasura’s slay. So you should take shelter at the lotus feet of the sage Dadheechi. Then ask his bones to make the weapon by name Vajra. With that weapon, only you can able to kill the Demon Vritra.

According to the advice of Brahma, Indra went to the ashram (hermitage) of Dadheechi, seeking refuge, he asked Dadheechi’s bones for the welfare of the world. Then Dadheechi a celebrated sage who became ready to die and offered his bones to the gods. With these bones the architect of the gods made a thunderbolt weapon by name Vajrayudha. With this Indra killed Vrutra and aother demons. By this charity Dadheechi acquired fame as त्यागधन (generous donor)

त्यागधनः Summary in Sanskrit

सारांशः
कृतयुगे दधीचिनामा महर्षिः उवास। सः महता तपसा अपूर्वां शक्तिं प्राप। तदानीन्तनकाले वृत्रासुरो नाम राक्षसः अवर्तत। सः स्वभावतः दुष्टः आसीत्। सर्वदा जनान् बहु पीडयति स्म। अतः देवाः अपि चिन्तामग्नाः जाताः। तस्य वधार्थम् उपायं देवाः चिन्तयामासुः । परं मार्गान्तरम् अलभमानाः सुराः ब्रह्मदेवस्य समीपं ययुः।

आगतान् देवान् विलोक्य ब्रह्मदेवः अवदत् – वृत्रासुरस्य वधार्थम् उपायमेकं ब्रवीमि। तस्य वधार्थं वज्रसदृशम् अस्त्रम् आवश्यकम् । तस्य अस्त्रस्य प्राप्तिः दधीचितः भवितुम् अर्हति। अतः तम् उपसृत्य वरमेकं याचन्ताम्। तदा तस्यैव शरीरस्य अस्थीनि दानरूपेण स्वीकृत्य वज्रायुधस्य निर्माणं कुर्वन्तु। तेन वज्रायुधेन वृत्रासुरं हन्तुं शक्यते इति।

ब्रह्मदेवस्य वचनम् अनुसृत्य देवराजः इन्द्रः दधीचेः तपोवनं वव्राज । तत्र महर्षि दृष्ट्वा सादरं ववन्दे। देवेन्द्रं दृष्ट्वा मुनिः पृष्टवान्-देवेन्द्र किमर्थं आयतोऽसि ? इति। तदा इन्द्रः कथयामास – दुष्टस्य वृत्रासुरस्य वधार्थं भवतः अस्थीनाम् आवश्यकता विद्यते। तेन आयुधेनैव वृत्रासुरस्य वधः कर्तुं शक्यः इति।

तदा दधीचिः सानन्दं पद्मासने उपविश्य योगेन प्राणत्यागं कृत्वा देहः इन्द्रस्य अधीनः कृतः। इन्द्रदेवः तस्य अस्थीनि स्वीकृत्य वज्रायुधस्य निर्माणं चकार। तेन वज्रायुधेन युद्धे वृत्रम् इन्द्रः जघान। अनेन अपूर्वेण त्यागेन तपोधनः दधीचिः त्यागधनः इति प्रसिद्धो बभूव।