Fazal

Students can Download Sanskrit अनुवादः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit अनुवादः

I. कन्नडभाषया अनुवादं कुरुत ।

प्रश्न 1.
नद्यः प्रायेण पर्वतेषु उत्पद्यन्ते। तासु कासांचित् समुद्रसङ्गमो भवति। ता: महानद्यः । आपगाः बहुधा जनान् उपकुर्वन्ति। एतासां सलिलैः सस्यानि वर्धन्ते। गङ्गा, यमुना, गोदावरी, तुङ्गभद्रा, कृष्णा, कावेरी इत्येताः अस्मिन् भारतवर्षे प्रसिद्धाः पुण्यसरितः ।
उत्तरम

प्रश्न 2.
पुरा कोसलेषु दशरथो नाम राजा आसीत्। तस्य चत्वारः पुत्राः आसन् । पितुरादेशेन रामः सीतया लक्ष्मणेन च साकं अरण्यमाश्रयति स्म। तत्र रावणो नाम राक्षसेश्वरः सीतां अपहृतवान् । रामः लङ्कां गत्वा रावणं जघान ।
उत्तरम

प्रश्न 3.
दीपः वर्तिद्वारा तैलं गृह्णाति ज्वलति च। यदा तैलं शुष्यति तदा ज्वाला नश्यति। तैलदीपाः वायुना शाम्यन्ति। विद्युद्दीपाः न शाम्यन्ति। नगरेषु विद्युद्दीपाः प्रकाशन्ते।
उत्तरम

प्रश्न 4.
शिरः कण्ठस्य उपरि वर्तते । शीर्षे प्रधानानि अङ्गानि वर्तन्ते। नेत्राभ्यां वयं पश्यामः। नासिकया वयं गन्धं जिघ्रामः । कर्णाभ्यां वयं गानं श्रुणुमः । जिह्वया वयं भाषामहे रसं च रसयाम। पादं हस्तं च विना जनाः जीवन्ति न तु शीर्ष विना ।
उत्तरम

प्रश्न 5.
प्रतिवर्ष वयं जन्मदिनोत्सवम् आचरामः । तस्मिन् दिने देवालयं गत्वा नमस्कृत्य प्रसादं स्वीकृत्य आगच्छामः । रक्तदानं कुर्मः। गृहे समारोहम् आयोज्य मधुरम् वितरामः। तद्दिने यत्किमपि अनुपमं कार्यं कुर्मः।
उत्तरम

प्रश्न 6.
मानवाः पुण्यस्य फलम् इच्छन्ति। किन्तु पुण्यं न इच्छन्ति। पापस्य फलं न इच्छन्ति। यत्नतः पापं कुर्वन्ति ।
उत्तरम

II. संस्कृतभाषया अनुवादं कुरुत ।

प्रश्न 1.

उत्तरः
मैसूरुनगरं सांस्कृतिक नगरम् इति प्रसिद्धम् । अत्र प्रतिवर्ष विश्वविख्यातः दसरा महोत्सवः प्रचलति (प्रचलिष्यति)। तं द्रष्टुं देशविदेशतः जनाः आगच्छन्ति। उत्सवं दृष्ट्वा सन्तोषम् अनुभवन्ति।

प्रश्न 2.

उत्तरः
ते बालिकाः ह्यः पाठान् सम्यक् अपठन्। अद्य सम्यक् परीक्षां लिखन् सन्ति। श्वः उत्तमफलितांशं दृष्ट्वा सन्तुष्टाः भवन्ति।

प्रश्न 3.

उत्तरः
उद्योगं मानवस्य लक्षणम् । उद्योगेण एव सर्वे कार्याः फलन्ति। वयमपि उद्योगिनः भवेम।

प्रश्न 4.

उत्तरः
स्वामी विवेकानन्दः विश्वस्य महापुरुषेषु एकः। ते देशविदेशेषु सनातनधर्मस्य प्रचारम् अकरोत् । तं वयम् अनुसरामः ।

प्रश्न 5.

उत्तरः
विद्यार्थिजीवनम् अमूल्यं अस्ति। विद्यार्थी सदा उत्साहेण भवेत् । गुरुणां मार्गदर्शनम् अनुसरेत् ।

प्रश्न 6.

उत्तरः
भारतीय अध्यात्मपरम्परा विशिष्टा अस्ति। अत्र महापुरुषाः शङ्कर रामानुज-मध्व-बसवेश्वराः प्रसिद्धाः सन्ति। ते क्रमेण अद्वैत- . विशिष्टाद्वैत-द्वैत-शक्तिविशिष्टद्वैतं प्रतिपादितवन्तः।

प्रश्न 7.

उत्तरः
विद्याधर चक्रवर्ती जीमूतकेतोः पुत्रः जीमूतवाहनः । सः दयापरः आसीत् । नागान् गरुडेन रक्षितुं स्व प्राणमेव गरुडाय समर्पितवान् । एवं महात्मानः परोपकाराय जीवन्ति ।

Students can Download Sanskrit अपठित गद्य भागः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit अपठित गद्य भागः

1. चाणक्यः मगधदेशस्य चन्द्रगुप्तमौर्यस्य मन्त्री आसीत्। सः एकस्मिन् उटजे वसति स्म। एकदा राजा दरिद्रेभ्यः दातुं कम्बलान् दत्तवान्। केचन चोराः कम्बलान् चोरयितुं चाणक्यस्य उटजम् आगताः। तदा शीतकालः आसीत् । तथापि चाणक्यः कम्बलं विना एव भूमौ सुप्तः आसीत्। आश्चर्यचकिताः चोराः चाणक्यं प्रबोधितवन्तः । ते अपृच्छन् – “अत्र तु अनेके कम्बलाः सन्ति। शैल्यमपि अस्ति। तथापि त्वं किमर्थं भूमौ कम्बलं विना शयनं करोषि’ तदा ताणक्यः अवदत्- “दरिद्रेभ्यः दातुं राजा दत्तवान्, एतान् कम्बलान् । एते मम कते न”। एतत् श्रुत्वा चोराः अपि सज्जनाः अभवन्। अन्येषां द्रव्यस्य उपयोगः अधर्मः इति चाणक्यस्य सन्देशः।

प्रश्न 1.
चाणक्यः कस्य मन्त्री ?
उत्तरम्
चाणक्यः चन्द्रगुप्तस्य मन्त्री आसीत् ।

प्रश्न 2.
राजा चाणक्याय किम् अयच्छत् ?
उत्तरम्
राजा चाणक्याय कम्बलान् अयच्छत् ।

प्रश्न 3. चोरः इत्यस्य पर्यायपदं किम् ?
उत्तरम्
चोरः इत्यस्य पर्यायपदं स्तेनः’ ।

प्रश्न 4.
राजा दरिद्रेभ्यः दातुं _____________ दत्तवान् ।
उत्तरम्
कम्बलान् ।

प्रश्न 5.
अस्य अनुच्छेदस्य कृते संस्कृते शीर्षिकामेकां लिखत ।
उत्तरम्
‘चाणक्यस्य सन्देशः’

2. अस्माकं राष्ट्रपिता गान्धिमहोदयः । ‘मोहनदासकरमचन्द गान्धी’ अस्य पूर्णनाम। अयं शान्तस्वभावः सत्यवादी च। अहिंसया सत्येन च जगत् अजयत् । अयं शुक्लसंवत्सरे भाद्रपदमासे कृष्णपक्षे एकादश्यां (2-10-1869) शनिवासरे पोर्बबन्दर नगरे जातः । अस्य पत्नी कस्तूरीभाई नाम्नी । पतिव्रता सा सर्वदा भर्तारमनुसृतवती । अस्य महत्ता प्रयत्नेन भारतदेशः स्वतन्त्रः अभवत् । अयं बहुवारम् उपवासम् अकरोत् कारागृहं च प्राविशत् । अमुं भूलोके सर्वे जानन्ति। अमु सर्वे पूजयन्ति। अयं प्रतिदिनं गीतां पठति स्म। एषः संस्कृतभाषां सम्यक् पठितवान् । भारतजनकाय तस्मै नमः।

प्रश्न 1.
गान्धीमहाभागस्य पूर्णनाम किम् ?
उत्तरम्
गान्धीमहाभागस्य पूर्णनाम ‘मोहनदास करम चन्द गान्धी’ इति ।

प्रश्न 2.
‘अहिंसा’- अस्य विरुद्धार्थकं पदम् ________ ।
उत्तरम्
‘अहिंसा’ – अस्य विरुद्धार्थकं पदम् हिंसा ।

प्रश्न 3.
‘पत्नी’- अत्र अन्यलिङ्गरूपं किम् ?
उत्तरम्
पत्नी शब्दस्य अन्यलिङ्गरूपं – पतिः ।

प्रश्न 4.
कं सर्वे पूजयन्ति ?
उत्तरम्
गान्धीमहोदयं सर्वे पूजयन्ति ।

प्रश्न 5.
‘एषः संस्कृतभाषां सम्यक् पठितवान्’ – अत्र कृदन्तपदं किम् ?
उत्तरम्
अत्र कृदन्तपदं – पठितवान् ।

3. हंसस्य वर्णः शुभ्रः । काकस्य वर्णः कृष्णः। एकदा कश्चित् काकः तडागस्य तीरं गच्छति। सः तत्र हंसं पश्यति । सः वदति-“अहो ! हंसः कीदृशः शुभ्रः अस्ति। अहम् अपि शुभ्र भवामि’। अनन्तरं सः काकः जलाशयस्य जलेन निजं शरीरं प्रक्षालयति। तदा सः पाषाणस्य खण्डेन स्वशरीरं घर्षति। वारं वारं घर्षति सः तथापि कृष्णः वर्णः शुभ्रः न भवति। घर्षणेन तस्य शरीरे तीव्रा वेदना भवति । अन्ते सः पञ्चत्वं गच्छति। अहो ! काकस्य मूर्खता।

प्रश्न 1.
‘हंसः’ अस्य अन्यलिङ्गरूपं लिखत ।
उत्तरम्
हंसशब्दस्य अन्यलिङ्गरूपं – हंसी ।

प्रश्न 2.
‘काकस्य वर्णः कृष्णः’ अत्र विशेषणपदं किम् ?
उत्तरम्
अत्र विशेषणपदं – कृष्णः ।

प्रश्न 3.
‘प्रतिवारम्’ अस्य विग्रहवाक्यं लिखत ।
उत्तरम्
वारं वारं प्रति ।

प्रश्न 4.
अन्ते काकस्य गतिः का?
उत्तरम्
अन्ते काकः पञ्चत्वं गच्छति ।

प्रश्न 5.
अस्य गद्यभागस्य नीतिः का?
उत्तरम्
गद्यभागस्य नीति ‘काकस्य मूर्खता’ ।

4. कश्चित् राजा चोरं शूलमारोपयितुम् आदिशति। ‘बुद्धिमुपयुज्य जीवामि’ इति चिन्तयन् चोरः वदति – ‘प्रभो ! अहं सुवर्णकृषि जानामि। सुवर्णबीजानि मया सह वर्तन्ते। क्षेत्राणि सज्जीकुर्वन्तु, भवन्तः एव बीजानि वपन्तु । तदनन्तरं मां शूलमारोपयन्तु । तेन जगतः कल्याणं भवतु’ इति । राजा तथैवाङ्गीकरोति । क्षेत्राणि सिद्धानि भवन्ति। यः कदापि यत्किमपि चौर्यम् नाकृतवान् तादृशः सुवर्णबीजानि वपेत् इति नियमः इति चोरः वदति। आबाल्यं स्वकीयं चौर्यं स्मरन्तः तूष्णीं भवन्ति सर्वेऽपि । तदा ‘य’ कोऽपि चोरः नास्ति चेत् अहमेव किमर्थं शूलमारोपयितव्यः ? इति सः पृच्छति। राजा लज्जया तं मोचयति ।

प्रश्न 1.
सुवर्णबीजवपनस्य नियमः कः ?
उत्तरम्
यः चौर्यं न कृतवान् तादृशः सुवर्णबीजानि वपेत् ।

प्रश्न 2.
चोरः किं चिन्तयति ?
उत्तरम्
बुद्धिम् उपयुज्य जीवामि इति चिन्तयति ।

प्रश्न 3.
अचोरः इत्यत्र समासः कः ?
उत्तरम्
न चोरः – नञ्तत्पुरुषः ।

प्रश्न 4.
वपेत् अत्र कः लकारः ?
उत्तरम् विधिलिङ्लकारः ।

प्रश्न 5.
अस्य परिच्छेदस्य उचितं नाम दीयताम् ?
उत्तरम् बुद्धिमान् चोरः ।

5. श्रीकृष्णः धर्मराजस्य वाचमङ्गीकृत्य दुर्योधनस्य समीपं सन्धानार्थं गच्छति। दुर्योधनसभां प्रविश्य अर्धराज्यं पाण्डवेभ्यः दातुं वदति। ‘राज्यं कदापि दानरूपेण नैव दीयते। तत् युद्धे विजित्य प्राप्तव्यं भवति’ इति दुर्योधनः वक्तिं । तदा श्रीकृष्णः ‘ज्ञातिनां मध्ये सङ्घर्षः नोचितः, युद्धं तु शत्रूणां मध्ये उचितम्’ इति अवगमयितुं प्रयतते। परन्तु दुर्योधनः ‘ते देवपुत्राः, वयं तु मानवाः, तदा कथं ते सम्बन्धिनः अस्माकं भवन्ति ? अहन्तु तेभ्यः वाटिकामपि नैव यच्छामि, यदि शक्तिरस्ति युद्धे अस्मान् पराजित्य राज्यं लभन्ताम्’ इति दर्पण गदति। तत् श्रुत्वा ‘विनाशकाले विपरीतबुद्धिः, अहङ्कारः न कापि हिताय।’ इति चिन्तयन् श्रीकृष्णः युद्धमेव निश्चित्य धर्मराजसमीपं व्रजते ।

प्रश्न 1.
दुर्योधनः पाण्डवैः सह तस्य सम्बन्धः नास्तीति कथं निरूपयत?
उत्तरम्
पाण्डवाः देवपुत्राः इति उक्त्वा निरूपयति ।

प्रश्न 2.
श्रीकृष्णः किमर्थं दुर्योधनसभां गच्छति?
उत्तरम्
श्रीकृष्णः सन्धानार्थं दुर्योधनसभां गच्छति ।

प्रश्न 3.
राज्यं कथं प्राप्तव्यं भवति ?
उत्तरम्
राज्यं युद्धे विजित्य प्राप्तव्यम् ।

प्रश्न 4.
विजित्य अत्र कः प्रत्ययः ?
उत्तरम्
ल्यप् प्रत्ययः ।

प्रश्न 5.
ज्ञानिपदस्य समानार्थकं पदं किम् ?
उत्तरम्
सम्बन्धिनः।

6. प्राणिनः अस्माकं मित्राणि सन्ति। मृगालये प्राणिनः अस्माकं मनांसि रञ्जयन्ति। मृगालये व्याघ्रः, जम्बूकः, सिंहः, वानरः, मकरः, शशकः, हरिणः इत्यादिमृगाः वसन्ति। सिंहः उच्चैः गर्जति। वानरः पञ्जरे भ्रमति। तस्य पुच्छः दीर्घः भवति। मकरः जले निवसति। मयूरः नृत्यति, मयूरः अस्माकं राष्ट्रपक्षी । गजः तृणम् इक्षुदण्डं च खादति। हरिणः धावति। मृगालयः मनसः सन्तोषं जनयति।

प्रश्न 1.
मृगालयः किं जनयति?
उत्तरम्
मृगालयः मनसः सन्तोषं जनयति ।

प्रश्न 2.
मकरं कुत्र वसति ?
उत्तरम्
मकरः जले वसति ।

प्रश्न 3.
मयूरः अस्माकं __________ पक्षी ।
उत्तरम्
मयूरः अस्माकं राष्ट्रपक्षी ।

प्रश्न 4.
‘लाङ्गलम्’ – अस्य पर्यायपदम् __________
उत्तरम्
पुच्छम् ।

प्रश्न 5.
भवति’ – अस्य लङ्लकाररूपम् इदम् ।
(1) अभवत्
(2) भवतु
(3) भविष्यति
(4) भवेत् ।
उत्तरम्
(1) अभवत् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 15 अलङ्कारः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 15 अलङ्कारः

अलङ्कारः Questions and Answers, Summary, Notes

Introduction:
Poet Dandi says about Alankara (Figures of speech) in his work like this. ‘Alankara is used in order to make the expression more beautiful and effective.’ There are two kinds of Alankaras namely शब्दालङ्कारः and अर्थालङ्कारः A kavya has ‘word’ and ‘meaning’ as it’s two parts. A poet uses ‘figure of speech’ to add the beauty of these two parts.

पीठिका ‘काव्यशोभाकरान् धर्मान् अलङ्कारान् प्रचक्षते’ इति काव्यादर्श इति ग्रन्थे कविः दण्डी निरूपितवान् । अर्थात् काव्यशोभाकर: धर्मः अलङ्कारः। अलङ्कारः द्विविधः (1) शब्दालङ्कारः (2) अर्थालङ्कारः इति। शब्दश्रवणामात्रेण यत्र रमणीयता अनुभूयते तत्र शब्दालङ्कारः। अर्थानुसन्धानेन यत्र रमणीयता प्रतीयते तत्र अर्थालङ्कारः ।

1. उपमा
लक्षणम् → उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीः उल्लसति द्वयोः’। उपमालङ्कारे उपमेयम्, उपमानम्, साधारणधर्मः, उपमावाचकश्चेति चत्वारः अंशाः भवन्ति। वयं वस्तु उपमेयम्। येन सादृश्यं वर्ण्यते तत् उपमानम् । उपमेयोपमानयोः समानोधर्मः साधारणधर्मः । इवादयः सादृश्यवाचकाः ।

That is Upama (simile) where a wealth of similarity between two objects is clearly expressed. A comparison of two similar objects is upama. Upamana is a standard of comparison. Upameya is the object described in the text. The common factor of both upmana and upameya is called as Saadharanadharma. The words which connect उपमान and उपमेय (इव = like, सदृशम् = as) are called upamavaachakashabda.)

उदाहरणम् → कमलमिव चारु वदनम् ।
समन्वयः → उपमानम् = कमलम् ।
उपमेयम् = वदनम् ।
साधारणधर्मः = चारुता ।
उपमावाचकम् = इव

2. रूपकम्
लक्षणम् → उपमान – उपमेययोः अभेदः रूपकम् ।

The poetry in which there is no difference between उपमान and उपमेय is called as Roopaka. 1990may be called as implied siinile or metaphor. It takes for granted that the two things are one and the same.
उदाहरणम् → सौजन्यमेव सुवर्णम् ।
समन्वयः → अत्र उपमान- उपमेययोः सुवर्ण-सौजन्ययोः अभेदः वर्णितः।

3. श्लेषः
लक्षणम् → अनेकार्थशब्दविन्यासः श्लेषः’।

In a sentence if a word which gets different meanings is used, it is called as श्लेष.
उदाहरणम् → माघे मेघे गतं वयः ।
समन्वयः → अत्र माघमासे मेघमध्ये पक्षी गतः इति एकः अर्थः । माघकाव्यस्य मेघदूतकाव्यस्य च पठने आयुः एव गतम् इति द्वितीयः अर्थः ।

4. सारालङ्कारः
लक्षणम् → उत्तरोत्तरमुत्कर्षः ‘सार’ इत्यभिधीयते । पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरात्तरस्य उत्कर्षं वन वयते तत्र सारालङ्कारः।

The object in front or ahead is the cause of the object behind or in the background is called as saaralanakra.
उदाहरणम् → मधुरं मधु पीयूपं तस्मात्तस्मात् कंवेर्वचः।
समन्वयः → मधु मधुरम्, तस्मात् च पीयूषं मधुरम्, तस्मात् कवेः वचः मधुरम् । इति पूर्वपदार्थापेक्षया उत्तरोत्तर पदार्थस्य उत्कर्षः अत्र वर्णितः ।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
शब्दश्रवणमात्रेण अत्र रमणीयता नभूयते ।
(a) शब्दालङ्कारः
(b) लिङ्कारः
(c) प्रासः
(d) अग्नासः

प्रश्न 2.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) उपमानम्
(b) कृदन्तः
(c) उपमेयः
(d) उपमावाचकः

प्रश्न 3.
अस्मिन् अलङ्कारे उपमानोपमेययोः अभेदः वर्ण्यते।
(a) उपमा
(b) उत्प्रेक्षा
(c) रूपकम्
(d) श्लेः

प्रश्न 4.
यत्र सादृश्यं वर्ण्यते तत्र एषः अलङ्कारः भवति।
(a) रूपकम्
(b) श्लेषः
(c) उत्प्रेक्षा
(d) उपमा

प्रश्न 5.
अस्मिन् अलङ्कारे पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरस्य कर्ष वर्ण्यते।
(a) सारालङ्कारे
(b) रूपकालङ्का
(c) श्लेषालङ्कारे
(d) अनुप्रासालङ्क

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. उपमानम्                   – 1. श्लेषः
2. अनेकार्थशब्दविन्यासः  – 2. सादृश्यम्
3. रूपकम्                    – 3. ‘सार’ इत्यभिधीयते
4. उत्तरोत्तरमुत्कर्षः         – 4. उपमेय-उपमानयोः अभेदः।
उत्तरम्
१ – २, २ – १, ३ – ४, ४ – ३

Students can Download Sanskrit चित्रकथा Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit चित्रकथा

1. गुरुकुलम्

एतत् गुरुकुलम् । अत्र उटजानि सन्ति। पूर्वस्यां दिशि सूर्यः उदेति । गुरुशिष्यौ यज्ञ कुरुतः । जनाः वायुविहारं कुर्वन्ति । दूरे नारिकेलवृक्षौ स्तः। शश: गुरोः पार्श्वे . अस्ति । खगौ वृक्षे स्तः। हरिणः सञ्चरन् अस्ति। गज-व्याव-हणिादयः सौहार्दैन कासारे जलं पिबन्ति ।
(व्याघ्रः, शशः, यज्ञं व्यायामम्, शिष्यान्, खगौ, नारिकेलवृक्षः, तालवृन्तः, कुरुतः, पिबन्ति, बोधयति, शृण्वन्ति उटजानि, हरिणः, उदेति, वायुविहारम्, सौहार्देन, सन्ति, अस्ति, स्तः।)

2. देवालयपरिसरः

एषः देवालयपरिसरः । देवालयस्य पार्वे वापी वर्तते । घटः वापी समीपे वर्तते। अस्य पुरतः ध्वजस्तम्भः वर्तते। धेनुः तत्र स्वपिति । देवालयं परितःभित्तिः वर्तते। नागदेवः रथः च भित्तिसमीपे स्तः । देवालयस्य शिखरः सुशोभते । देवालये घण्टा वर्तते। आलयस्य परिसरः निर्मलं वर्तते। अर्चकः देवालयं गच्छन् अस्ति। रथस्य उपरि पताकाः शोभन्ते । माता पुत्रः च पूजां कारयति। भिक्षुकः भिक्षां याचते। धेनुः स्वपिति ।
(अर्चकः, शुनकः, धेनुः, वापी, भिक्षुकः, ध्वजस्तम्भः, शिखरः, घण्टा, नागदेवः, माता, पुत्रः, रथः, वृक्षः, घटः, भित्तिः, कारयति, गच्छन् अस्ति, यांचते, स्वपिति, शोभते, अस्ति, निर्मलम्, धनम्, पताका ।)

3. कृषिक्षेत्रम्

इदं कृषिक्षेत्रम् । क्षेत्रे कूपः वर्तते। कृषीवलस्य गृहं क्षेत्रस्य मध्ये अस्ति । आम्र तथा नारिकेलवृक्षः गृहस्य पृष्ठे सन्ति। वृक्षेषु फलानि सन्ति। शकटः गृहसमीपे अस्ति। शकटस्य चक्रद्वयं वर्तते। वृषभस्य द्वे शृङ्गे वर्तते। क्षेत्रे कृषकाः कृषिकार्यं कुर्वन्ति । वाप्यां जलयन्त्रं वर्तते। जलयन्त्रात् जलं निस्सरति। क्षेत्रं परितः पर्वतः अस्ति। मेघाः आकाशे सन्ति। पक्षिणः क्षेत्रस्योपरि उड्डयन्ति। वृषभौ हलं कर्षतः ।
(शकटः, गृहम्, वृक्षाः, फलानि, नारिकेलम्, आम्रम्ज, कूपः, वृषभौ, धेनुः, कृषकाः, आरोपयन्ति, वहति, कर्षति, जलयन्त्रम्, पर्वतः, मेघः, जलम्, चक्रद्वयम्, शृङ्गे, उड्डयन्ति ।)

4. चिकित्सालयः

एषः चिकित्सालयः । वैद्यः बालं परीक्षते। चिकित्सालये व्यजनं अस्ति। प्रकोष्ठं तिरस्करिण्या आच्छादिम् अस्ति। चित्रं भितौ विराजते । आसन्दः भित्तिपार्वे अस्ति। उत्पीठिकायां मापनयन्त्रम् गुलिकाः सन्ति। वैद्यः उपनेत्रं धृतवान् । वैद्यः घटीयन्त्रं धरति । पार्श्वे नलिका शोभते ।
(वैद्यः, बालः, कूप्यः, व्यजनम्, उपनेत्रम्, घटीयन्त्रम्, मापनयन्त्रम्, नलिका, गुलिकाः, चित्रम्, उत्पीटिका, आसन्दः, तिरस्करिणी, परीक्षते, उपविशति, पुरतः, अस्ति, सन्ति, दृश्यते, पार्श्वे ।)

5. उद्यानम्

इदम् उद्यानम् । उद्यानस्य मध्ये मण्डपम् शोभते । मण्डपस्य सोपानानि वर्तन्ते । उद्यानं परितः पर्वताः सन्ति। पर्वते जलपातः वर्तते। मेघाः आकाशे सञ्चरन्ति । अत्र बहूनि सस्यानि सन्ति। मण्डपस्य पुरतः सुन्दरं विशालं तटाकः अस्ति। तटाके कमलानि सन्ति। वृक्षस्योपरि पक्षिणौ स्तः। बालकः व्यायामं करोति । आसने वृद्धौ उपविशतः। अवरुणद्धि मण्डपस्य पार्श्वे वर्तते । बालिका पुष्पं दर्शयति । बालकौ क्रीडतः ।
(वृक्षः, आसनम्, पक्षिणौ, मेघाः, सस्यानि, वृद्धौ, कमलानि, पुष्पम्, दर्शयति, क्रीडतः, अवरुणद्धि, पर्वताः, व्यायामम्, मण्डपम्, सोपानानि, तटाकः, जलपातः, अस्ति, कोटरः, पत्रम्, सुन्दरम्, विशालम्, कुरुतः, स्मरति ।)

6. आपणव्यवहारः

आपणे आपणिकः अस्ति। तत्र आम्रम् अनानसम्, द्राक्षाफलम्, कदलीफलानि सन्ति। चष्कुल्यः, लड्डुकं च वर्तते। उपरि व्यजनं दृश्यते । छत्रं, पुस्तकानि अपि सन्ति। देवस्य चित्रं भित्तौ अस्ति। (तस्य) गृहं पार्वे वर्तते। गृहस्य पार्वे तरुः वर्तते। आपणिकः शल्यं धृतवान् । छात्राः बालिकाः फलं क्रीणाति। स्यूतः बालिकायाः पृष्ठे अस्ति। कदलीफलानि अधिकानि तथा द्राक्षाफलानि अल्पानि सन्ति ।
(बालिकाः, धनम्, आपणिकः, कदलीफलानि, आम्रम्, अनानसम्, छत्रम्, चष्कुल्यः, लड्डुकम्, पुस्तकम्, दृश्यते, चित्रम्, स्यूतः, द्राक्षाफलम्, जलकूपी, शल्यम्, व्यजनम्, तरुः, गृहम्, अस्ति, क्रीणाति, यच्छति, पश्यति, तिष्ठति, पुरतः, छात्राः, सन्ति, अल्पम्, अधिकम् ।)

Students can Download Sanskrit Lesson 14 मारुतेः महिमा Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 14 मारुतेः महिमा (प्राचीनपद्यम्)

मारुतेः महिमा Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
केसरी कुत्र राज्यं पालयति स्म ?
उत्तरम्
केसरी सुमेरु नाम पर्वते राज्यं पालयति स्म ।

प्रश्न 2.
अञ्जना कीदृशं सुतं प्रासूत ?
उत्तरम्
अञ्जना पिङ्गलवर्णयुतं सुतं प्रासूत ।

प्रश्न 3.
बालः हनूमान् कीदृशं विवस्वन्तं ददर्शः ?
उत्तरम्
बालः हनूमान् जपापुष्पोत्करोपमम् उदयमानं विवस्वन्तं ददर्श ।

प्रश्न 4.
दिनेश्वरः किमर्थं बालं मारुतिं न ददाह?
उत्तरम्
दिनेश्वरः-एषः शिशुः अदोषज्ञः इति विचार्य बालं मारुतिं न ददाह ।

II. मञ्जूषातः उचितं पदं उद्धृत्य रिक्तस्थानं पूरयत ।

(वामः, रामायणम्, बालार्कम्, शरवणे)

1. संस्कृतवाङ्मये रामायणम् आदिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्।
2. रुरोद शिशुरत्यर्थं शिशुः शरवणे यथा ।
3. ग्रहीतुकामः बालार्कम् प्लवने अम्बरमध्यगः ।
4. हनूमतः वामः हनुः अभज्यत ।

III. चतुर्थं पदं लिखत ।

1. महाभारतम्; वेदव्यासः → रामायणम्, वाल्मीकिः।
2. शचीपतिः, इन्द्रः → अञ्जनापतिः, केसरी ।
3. विवस्वान्, दिनेश्वरः → सिंहकासुतः, राहुः ।

IV. घटनानुगुणं वाक्यानि योजयत ।

1. अञ्जना फलानि आहर्तुं वनं निष्क्रान्ता ।
2. केसरी सुमेरुपर्वते राज्यं प्रशास्ति ।
3. बालः हनूमान् सूर्य ग्रहीतुकामः प्लवते ।
4. अञ्जना शालिशूकनिभाभासं सुतम् असूत ।

उत्तरम्
2, 4, 1, 3

V. समानार्थकपदानि चित्वा योजयत ।

उत्तरम्
भास्करः = सूर्यः,
भार्या = पत्नी, जनकः = पिता,
शिशुः = अर्भकः, प्लवते = उड्डयते

VI. सन्धिं कृत्वा नाम लिखत ।

1. हि + एषः = ह्येषः → यणसन्धिः ।
2. पपात + एषः = पपातैषः → वृद्धिसन्धिः ।
3. फलालोभात् + च = फललोभाच्चा → श्चुत्वसन्धिः ।

VII. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. बालार्कः = बालःअर्कः इव → कर्मधारयसमासः ।
2. करीन्द्रः = करीणाम् इन्द्रः → षष्ठीतत्पुरुष समासः।
3. कपिशार्दुलः = कपिः शार्दूलः इव → कर्मधारयसमासः ।

VIII. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया कन्नडभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
हनूमतः जननं बाल्यवृत्तान्तश्च पद्यानुगुणं लिखत ।
उत्तरम्

There is a mountain named Sumeru, which is golden because of the sun. On it rules Hanuman’s father named Kesari. His dear wife was widely known as Anjana. The Vayu (Wind God) in fact engendered (generated) an excellent son through her.

Thereafter Anjana gave birth to a son with a complexion like the husks of rice paddy. Desiring to get some fruits to eat, his mother went into the forest. At that time the baby saw the rising sun with a hue like a pile of hibiscis (like the rose). Thinking that it was a fruit and wanting it, he jumped up towards the sun.

Knowing that he was an innocent child and that his real task awaited him, the sun did not burn him. The demon Rahu wanted to seize the sun on the same day that Hanuman jumped to catch the sun. Indra mounted his elephant Airavatha, placing Rahu in front of him, Indra proceeded to where the Sun-god and Hanuman were, Then Maruthi saw Airavatha, the king of elephants, and thinking that he was a huge fruit, rushed towards him.

Like this, Hanuman while rushing towards Airavatha with the intention of catching him, Indra although not very angry, hit the onrushing Hanuman with a thunderbolt (Vajrayudha) released from his hand. Then, when hit by Indra’s thunderbolt, Hanuman’s left jaw was broken and he fell down on a mountain.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
एषः श्रीमद्रामायणं रचितवान् ।
(a) वाल्मीकिः
(b) व्यासः
(c) भासः
(d) बाणः

प्रश्न 2.
सुमेरुपर्वते एषः राज्यं प्रशस्ति ।
(a) कपीशः
(b) केसरी
(c) वाली
(d) सुग्रीवः

प्रश्न 3.
अञ्जनादेवी अस्य माता ।
(a) अङ्गदस्य
(b) कपेः
(c) मारुतेः
(d) मरुतः

प्रश्न 4.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) हनूमान्
(b) आञ्जनेयः
(c) मारुतिः
(d) सुग्रीवः

प्रश्न 5.
एषा राहोः माता ।
(a) सिंहिका
(b) सिंही
(c) सिन्धु
(d) सुभगा

प्रश्न 6.
‘इन्द्रः’ शब्दस्य पर्यायपदम् इदम् अस्ति ।
(a) इन्दुः
(b) शक्रः
(c) यमः
(d) चन्द्रः

प्रश्न 7.
‘वामः’ शब्दस्य विरुद्धार्थकपदम् इदम् अस्ति।
(a) दक्षिणः
(b) अवामः
(c) इतरवामः
(d) वामनः

प्रश्न 8.
रामायणम्, आदिकाव्यम् → आदिकविः, …….। अत्र चतुर्थपदम् . इदम् अस्ति ।
(a) व्यासः
(b) भासः
(c) कालिदासः
(d) वाल्मीकिः

प्रश्न 9.
अञ्जना, प्रथमाविभक्तिः → मातुः, ……
(a) षष्ठी
(b) सप्तमी
(c) प्रथमा
(d) तृतीया

प्रश्न 10.
इन्द्रस्य आयुधस्य नाम …….।
(a) अङ्कुशः
(b) वज्रायुधः
(c) गदा
(d) चापः

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. श्रीरामः       – 1. सुमेरुः
2. केसरी        – 2. अयोध्या
3. रावणादयः  – 3. मुनिः
4. अगस्त्यः     – 4. राक्षसाः
– 5. अमात्यः
उत्तरम्
१ – २, २ – १, ३ – ४, ४ – ३

प्रश्न 1.
रामायणस्य सप्तकाण्डानाम् नामानि लिखत।
उत्तरम्

1. बालकाण्डः
2. अयोध्याकाण्डः
3. अरण्यकाण्डः
4. किष्किन्धाकाण्डः
5. सुन्दरकाण्डः
6. युद्धकाण्डः
7. उत्तरकाण्डः

Introduction
This lesson is a part chosen from the Uttarakanda of Ramayana. Ramayana and Mahabharata are called as the epics of our country. The epic Ramayana is composed by respected ‘Valmiki Maharshi. Valmiki is famous as ‘Aadikavi’ means the first Sanskrit poet. 111 chapters are there in Uttarakhand, 35th chapter tells about the birth of Hanuman.

पीठिका
रामायणं महाभारतं च भारतीयसंस्कृतेः आकराः ग्रन्थाः। एतेषु ‘श्रीमद्रामायणम्’ आदिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्। श्रीमद्रामायणस्य उत्तरकाण्डतः अयं भागः उद्धृतः वर्तते। उत्तराकाण्डे 111 सर्गाः सन्ति। हनूमतः जननम् उत्तरकाण्डस्य 35 तमे सर्गे वर्णितम् अस्ति ।

कविकाव्यविचारः

• कविः – वाल्मीकिः ।
• पिताः – प्रचेताः ।
• देशः – तमसानदीतीरे विद्यमानः आश्रमः ।
• कालः – क्रिस्ताब्दात् प्राक्तनकालः ।
• कृतिः – रामायणम्
• प्रशंसा – ‘आदिकविः’ इति विश्रुतः ।

मारुतेः महिमा Summary in Kannada

मारुतेः महिमा Summary in English

1. There is a mountain named Sumeru, which is golden because of the sun. On it rules Hanuman’s father named Kesari.

2. His dear wife was widely known as Anjana. The Vayu (Wind God) in fact engendered (generated) an excellent son through her.

3. Thereafter Anjana gave birth to a son with a complexion like the husks of rice paddy. Desiring to get some fruits to eat, his mother went into the forest.

4. Because of separation from his mother and hunger pangs, the baby cried loudly, as did Kartikeya in the thickest of bullrushes (Darbha grass).

5. At that time the baby saw the rising sun with a hue like a pile of hibiscis (like the rose). Thinking that it was a fruit and wanting it, he jumped up towards the sun.

6. Facing the sun, the baby, who also resembled the newly risen sun, jumped into the sky towards the sun in order to seize it.

7. Knowing that he was an innocent child and that his real task awaited him, the sun did not burn him.

8. The demon Rahu wanted to seize the sun on the same day that Hanuman jumped to catch the sun.

9. Today, on the first day of the waxing moon (Amavasya), I was approaching the sun to seize it when another Rahu suddenly came and seized it.

10. Indra mounted his elephant Airavatha, placing Rahu in front of him, Indra proceeded to where the Sun-god and Hanuman were.

11. Then Maruthi saw Airavatha, the king of elephants, and thinking that he was a huge fruit, rushed towards him.

12. Like this, Hanuman while rushing towards Airavatha with the intention of catching him, Indra although not very angry, hit the onrushing Hanuman with a thunderbolt (Vajrayudha) released
from his hand.

13. Then, when hit by Indra’s thunderbolt, Hanuman’s left jaw was broken and he fell down on a mountain.

14. Then Indra spoke the following words – Because this baby’s jaw was broken by a thunderbolt hurled by my hand, this tiger among monkeys will be known as by the name of Hanuman.

15. I grant him the supreme and wonderful boon that from this day onwards he will be invulnerable to my thunderbolt (vajrayudha).

मारुतेः महिमा Summary in Sanskrit

सारांशः
अगस्त्यःउवाच

1. सूर्यदत्तवरः स्वर्णः सुमेरु म पर्वतः ।
यत्र राज्यं प्रशास्त्यस्य केसरी नाम वै पिता।

2. तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्यञ्जनेति परिश्रुता।
जनयामास तस्यां वै वायुरात्मजमुत्तमम्।।

3. शालिशूकनिभाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना ।
फलान्याहतुकामा वै निष्क्रान्ता गहने वरा ।।

4. एषः मातुवियोगाच्च क्षुधया च भृशार्दितः।
रुशे शिशुरत्यर्थं शिशुः शरवणे यथा ।।

5. तदोद्यन्तं विवस्वन्तं जपापुष्पोत्करोपमम्।
ददर्श फललोभाच्य ह्युत्पपात रविं प्रति ।।

6. बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् ।
ग्रहीतुकामो बालार्क प्लवतेऽम्बरमध्यगः।।

7. शिशुरेष त्वदेषज्ञ इति मत्वा दिनेश्वरः ।
कार्यं चात्र समायत्तमित्येवं न ददाह सः ॥

8. यमेव दिवसं ह्येष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः ।
तमेव दिवसं राहुर्जिघृक्षति दिवाकरम् ।।

9. अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यमागतः ।
अथान्यो राहुरासाद्य जग्राह सहसा रविम्।।

10. इन्द्रः करीन्द्रामारुह्या राहुं कृत्वा पुरःसरम्।
प्रायाद्यवाभवत् सूर्यः सहानेन हनूमता ।।

11. ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत्तदिदमित्यपि ।
फलं मत्वा हस्तिराजमभिदुद्राव मारुतिः ।।

12. एवमाधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः ।
हस्तान्तादतिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ।।

13. ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः ।
पतमानस्य चैतस्य वामो हनुरभज्यत ।।

14. मत्करोत्सृष्टवज्रेण हनुरस्य यथा हतः ।
नाम्ना वै कपिशार्दूलो भविता हनुमानिति।।

15. अहमस्य प्रदास्यामि परमं वरमद्भुतम् ।
इतः प्रभृति वज्रस्य ममावध्यो भविष्यति ।।

Students can Download Sanskrit Lesson 4 भगवान् रमणमहर्षिः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 4 भगवान् रमणमहर्षिः (व्यक्तिपरिचयः)

भगवान् रमणमहर्षिः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
रमणमहर्षेः मातापितरौ कौ?
उत्तरम्
रमणमहर्षेः मातापितरौ सुन्दरम् अय्यर, अलगम्माळ च।

प्रश्न 2.
रमणमहर्षेः कस्मिन् विषये अनास्था आसीत् ?
उत्तरम्
रमणमहर्षेः ‘बाह्यविषयेषु’ अनास्था आसीत् ।

प्रश्न 3.
गणपतिमुनिः किमर्थं रमणमहर्षेः समीपमागतः ?
उत्तरम्
गणपतिमुनिः मनः प्रशान्तार्थं रमणमहर्षेः समीपमागतः ।

प्रश्न 4.
पाल् व्रण्टन् महोदयस्य प्रश्नानां उत्तराणि कथं लब्धानि ?
उत्तरम्
पाल् ब्रण्टन् महोदयस्य प्रश्नानां उत्तराणि मौनेन लब्धानि ।

प्रश्न 5.
रमणमहर्षेः सहजानि आभरणानि कानि ?
उत्तरम्
शान्तिः सर्वप्राणिसमभावना, दया, निर्विकारता इत्यादयः गुणाः रमण महर्षेः सहजानि आभरणानि आसन् ।

II. चतुर्थपदं लिखत :

1. गत्वा : क्त्वा प्रत्ययः : : गच्छता : ______________ ।
2. मेधावी : नकारान्तः : : मन्त्रवेत्ता : ____________ ।
3. गणपतिः : मुनिः : : रमणः : ___________ ।
4. आसीत् : लङ् लकारः : : प्राप : ____________ ।

उत्तरम्

1. क्त प्रत्ययः
2. ऋकारान्तः
3. महर्षिः
4. लिट् लकार:

III. दशभिः वाक्यः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्गलभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
भगवान् रमणमहर्षिः महर्षित्वं स्वजीवनेन दर्शितवान् विवृणुतं ।
उत्तरम्

भगवान् रमणमहर्षिः Summary in Kannada

Students can Download Sanskrit Lesson 3 नगाधिराजः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 3 नगाधिराजः (क्षेत्रपरिचयः)

नगाधिराजः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्गलभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
‘भारतं संरक्षितुं सन्नद्धः योद्धा हिमवान’ कथम्? इति विवृणुत।
उत्तरम

Himalaya looks like a soldier (a member of the army) to protect our nation. High peaks of Himalayas prevent the cold breeze from the Arctic region. It also prevented our nation from the harmful atomic radiation from Russia. Himalaya plays a major role in Monsoon rainfall. Himalayan ranges are very high and snow-capped. That is why they are popular as Himalaya.

प्रश्न 2.
अमरनाथगुहाविषये का पुराणकथा अस्ति?
उत्तरम

Himalaya which is the crowning glory of India is the seat of many pilgrim centres. Amarnath cave (also) is one of the pilgrim centres here. The following is the story about the origin of this cave narrated in the Purana. Once Lord Shiva narrated the secret of immortality. Parvathi slept for sometime when Shiva was narrating the story. Meantime two white pigeons (dove) entered the cave without their permission and heard the same. By this they both attained immortality. Then Shiva wanted to burn them with anger. The pigeons said to Lord Shiva like this – “Please excuse us. Always grant your darshan to us”, Pleased Shiva granted the same and said – “We both will dwell about one month once in a year (Shravana month). One who takes the holy darshan at that time will attain salvation. Then he disappeared with Parvathi.

इतरप्रश्नः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
भारतम् उत्तरस्यां दिशि अनेन संरक्षितम् अस्ति।
(a) हिमवता
(b) विन्ध्येन
(c) मेरुणा
(d) मलयेन

प्रश्न 2.
हिमालयः भारतीयैः एवं कथितम् ।
(a) द्वारम्
(b) मोक्षद्वारम्
(c) धर्मद्वारम्
(d) ज्ञानद्वारम्

प्रश्न 3.
गुहायां अस्मिन् मासे हिमलिङ्ग दर्शनयोग्यं भवति।
(a) कार्तिक
(b) माघ
(c) श्रावण
(d) भाद्रपद

प्रश्न 4.
हिमनद्यः अत्र दृश्यन्ते ।
(a) हिमालये
(b) मलये
(c) विन्ध्ये
(d) पश्चिमाद्रौ

प्रश्न 5.
भगीरथः अस्मिन् वंशे जातः ।
(a) सगर
(b) गर
(c) गरण
(d) राज

प्रश्न 6.
सप्तनदीनां मूलं एषा अस्ति ।
(a) यमुना
(b) गङ्गा
(c) कृष्णा
(d) कावेरी

प्रश्न 7.
हिमवान् एवं दृश्यते ।
(a) सेना इव
(b) मन्त्री इव
(c) योद्धा इव
(d) राजा इव

प्रश्न 8.
इदं मारुतं गिरयः निरुध्यन्ति ।
(a) उष्णमारुतं
(b) मारुतं
(c) शीतोष्णमारुतं
(d) मान्सून्

II. अन्यलिङ्गरूपं लिखत ।

1. तपस्वी – तपस्विनी
2. वंशजः – वंशजा
3. पुत्री – पुत्रः

III. पर्यायपदं लिखत ।

1. पृथ्वी – भूमिः
2. नगः – पर्वतः
3. न्यूनम् – अल्पम् ।

IV. विरुद्धार्थकं पदं लिखत ।

1. अस्ति × नास्ति
2. ऋतम् × अमृतम्
3. पुण्यम् × पापम्

V. तात्पर्य लिखत ।

प्रश्न 1.
अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः ।
पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ।।
उत्तरम

The king of mountains Himalaya, who is abode (land) for gods, who is surrounded by the oceans in the three directions and looks like a measuring rod of the earth is living in the northern direction (of this country).

प्रश्न 2.
संरक्षकाय देशस्य देवानां निलयाय च ।
सौन्दर्यगुणभूषाय शैलराजाय ते नमः ।।
उत्तरम

I salute the king of mountains Himalaya, who is the protector of the country, the abode of gods and as the collected beauty of the three worlds.

Introduction:
This land Bharathadesha which extends to the north from the sea and to the south from the Himalayas. Much more importance given to the king of mountains ‘Himalaya’ by the people of India.

पीठिका
भरतखण्डोऽयं तिसृषु दिक्षु सामुद्रजलैरावृतः उत्तरस्यां तु नगाधिराजेन हिमवता संरक्ष्यमाणोऽस्ति । भारतीयानाम् हृदये गिरिराजस्य अस्य महत्वपूर्णस्थानं दत्तमस्ति।

नगाधिराजः Summary in Kannada

नगाधिराजः Summary in English

The Himalayan mountain region (series) spread among the nations namely India-Pakistan-Bhutan-China and Nepal. Indians are called this mountain as Mokshadwara (the door of salvation). Parvathi was born as the daughter of Himalaya. This is called as the land of Gods. Sages conduct (performing) penance for their fulfilment here. Himalaya is the source of many rivers like Ganga, Yamuna, Sindhu etc.

Himalaya which is the crowning glory of India is the seat of many pilgrim centres. Amarnatha cave (also) is one of the pilgrim centres here. The following is the story about the origin of this cave narrated in the Purana. Once Lord Shiva narrated the secret of immortality. Parvathi slept for sometime when Shiva was narrating the story. Meantime two white pigeons (dove) entered the cave without their permission and heard the same. By this they both attained immortality. Then Shiva wanted to burn them with anger. The pigeons said to Lord Shiva like this – ‘Please excuse us. Always grant your darshan to us’. Pleased Shiva granted the same and said- “We both will dwell about one month once in a year (shravana month). One who takes the holy darshan at that time will attain salvation?. Then he disappeared with Parvathi.

The natural beauty of (‘Amarnath’) Himalaya is beyond description. The slopes of the mountains and foothills are covered with dense forests. The trees of great height as if touching the sky are found here, the trees like Devadaru, Greygandha, make it appear like Nandanavana. Great sage Vyasa and others were living here only. Many pilgrim centres are situated here. Himalaya looks like a soldier (member of army) to protect our nation. High peaks of Himalayas prevents cold breeze from the Arctic region. It also prevented our nation from the harmful atomic radiation from Russia. Himalaya plays the major role in Monsoon rainfall. Himalayan ranges are very high and snow capped. That is why they are popular as Himalaya.

नगाधिराजः Summary in Sanskrit

सारांशः
हिमालयपर्वतश्रेणी भारत-पाकिस्तान-भूतान-चीना-नेपाल इत्यादिदेशान् अभिव्याप्य तिष्ठति। हिमालयः भारतीयानां दृष्ट्या मोक्षद्वारम् अस्ति । शिवस्य पत्नी हिमवतः पुत्री भूत्वा अजायत । देवाः अत्र रमन्ते। ऋषयः तपः तप्त्वा अत्र सिद्धिं प्राप्नुवन् । हिमनद्यः अत्र दृश्यन्ते । गङ्गा-यमुना-सिन्धुप्रभृतयः नद्यः हिमालयात् प्रभवन्ति । हिमालयात् प्रभवन्तीनां मूलं गङ्गा एवास्ति। हिमालये अनेकानि पुण्यक्षेत्राणि विराजन्ते। तादृशेषु अमरनाथ गुहापि अन्यतमा।

अस्य विषये एका पुराणकथा अस्ति। एकदा शङ्करः अमरत्वप्राप्तिकथां कस्याञ्चित् गुहायां स्वपत्नै श्रावयामास। मध्ये पार्वती सुप्ता । विना अनुज्ञां तत्रागतौ श्वेतपारावतौ कथां श्रुतवन्तौ अमरत्वं प्राप्तवन्तौ । क्रुद्धः शिवः तौ दग्धुम् इच्छति। तदा भीतौ – ‘आवयोः अपराधं क्षमस्व। आवयोः सदा शिवपार्वत्योः दर्शनं भवतु’ इति प्रार्थितवन्तौ । शान्तः शिवः ‘प्रति संवत्सरं (श्रावणे) मासमधितिष्ठावः । तदा अत्र समुद्भूतहिमलिङ्गः दर्शनेन . सर्वपापानि भस्मसाद्भवन्ति । इति अनुगृह्य पार्वत्या सह अन्तरधात् ।

हिमालयेषु महारण्यानि विद्यन्ते। तेषु देवदारु-श्रीगन्धादयः वृक्षाः निबिडं भवन्ति। शिखरेषु परिमलपत्रयुताः गुल्माः समुपलभ्यन्ते। चिरजीविनः व्यासादयः अद्यापि तत्र निवसन्ति इति आस्तिकाः मन्यन्ते। हिमालये सर्वमतस्थानां पुण्यक्षेत्राणि विराजन्ते। भारतं संरक्षितुं सन्नद्धः योद्धा इव हिमवान् दृश्यते। तस्य उन्नत शिखराणि आर्टिक् प्रदेशात् आवहन्तं शीतवायु अवरुन्धति । रष्यादेशे सम्भूतात् अणुविद्युस्थावरस्य दुष्प्रवात् अणुविकिरणाच्च अस्मान् अरक्षत् । ‘मानसून्’ इति मारुतं निरुघ्य भारते विपुलवृष्टेः कारणानि भवन्ति। हिमालयस्य शिखराणि हिमाच्छादितानि भवन्ति अत एव उत्तरतः आक्रमणं दुस्साध्यम् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 5 ज्ञानदीप: Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 5 ज्ञानदीप: (व्यक्तिपरिचयः)

ज्ञानदीप: Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
संस्कृतसाहित्यक्षेत्रे ज्ञानपीठप्रशस्ति पुरस्कृतः कः?
उत्तरम्
संस्कृतसाहित्यक्षेत्रे ज्ञानपीठप्रशस्ति पुरस्कृतः डा. सत्यव्रतशास्त्रि महाभागः।

प्रश्न 2.
सत्यव्रतशास्त्रिमहाभागः कदा कुत्र अजायत?
उत्तरम्
सत्यव्रतशास्त्रिमहाभागः क्रि.श. 1930 तमे वर्षे सेप्टेम्बर् मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे दिनाङ्के अविभाजित भारतस्य लाहोर् नगरे अजायत।

प्रश्न 3.
बाल्ये शास्त्रिमहोदयस्य गृहपरिसरः कथम् आसीत् ?
उत्तरम्
बाल्ये शास्त्रिमहोदयस्य गृहपरिसरः संस्कृतमयः अभवत् ।

प्रश्न 4.
शास्त्रिमहोदयः एम.ए. पदवीं कुत्र प्राप्तवान् ?
उत्तरम्
शास्त्रिमहोदयः एम.ए. पदवीं पंजाब विश्वविद्यालयद्वारा प्राप्तवान् ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत।

1. बालकसत्यव्रतस्य हृदये संस्कृतभाषायां प्रीतिरजायत।
2. साहित्यक्षेत्रे सर्वश्रेष्ठप्रशस्तिः ज्ञानपीठप्रशस्तिः अस्ति।
3. संस्कृतेनैव संस्कृतिरपि सुरक्षिता।

III. संयोज्य लिखत।

अ – आ
१. महाचक्री सिरिन्दो – १. सर्वश्रेष्ठप्रशस्तिः
२. ज्ञानपीठप्रशस्तिः – २. विश्वविद्यालयः
३. उषाशास्त्री – ३. राजकुमारी
४. सिल्पकोर्न – ४. ग्रन्थालयः
५. पत्नी
उत्तरम्
१ – ३, २ – १, ३ – ५, ४ – २)

IV. समूहेतरपदं चित्वा लिखत।

प्रश्न 1.
लाहोर्नगरम्, श्रीनगरम्, जम्मू, कार्गिल् ।
उत्तरम्
लाहोर्नगरम्।

प्रश्न 2.
उषाशास्त्री, रामरखी, चारुदेवशास्त्री, महाचक्रीसिरिन्दो ।
उत्तरम्
महाचक्री सिरिन्दो ।

V. रेखाङ्कितपदम् अवलम्ब्य प्रश्नवाक्यं कुरुत।

प्रश्न 1.
संस्कृतकविषु डा. सत्यव्रतशास्त्री– मुकुटमणिरिव विराजते ।
उत्तरम्
संस्कृतकविषु कः मुकुटमणिरिव विराजते?

प्रश्न 2.
क्रि.श. 2009 तमे वर्षे डा. सत्यव्रतशास्त्रि महोदयः ज्ञानपीठप्रशस्त्या पुरस्कृतः ।
उत्तरम्
कस्मिन्वर्षे डा.सत्यव्रतशास्त्रिमहोदयः ज्ञानपीठप्रशस्त्या पुरस्कृतः ?

प्रश्न 3.
डा. सत्यव्रतशास्त्रि महोदयः स्वजीवनमेव संस्कृताय आर्पयत् ।
उत्तरम्
डा. सत्यव्रतशास्त्रिमहोदयः स्वजीवनमेव कस्मै आर्पयत् ?

VI. अन्यलिङ्गपदं लिखत ।

1. राजकुमारः – राजकुमारी
2. पत्नी – पतिः
3. महोदया – महोदयः
4. विद्वान् – विदुषी

VII. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
संस्कृतभाषाविषये डा. सत्यव्रतशास्त्रि महोदयस्य आशयः कः?
उत्तरम्
संस्कृतभाषाविषये डा. सत्यव्रतशास्त्रिमहोदयस्य आशयः – ‘संस्कृतस्य प्रत्येकमपि पदम् अर्थविशेषम् आवहति! अस्माकं प्रादेशिकभाषासु अपि महान् शब्दराशिः संस्कृतमयः । अत एव संस्कृतभाषाध्ययनं मातृभाषया सार्धं नूनं विधेयम्’ इति ।

प्रश्न 2.
डा. सत्यव्रतशास्त्रि महोदयेन प्राप्ता देशीयाः तथा विदेशीयाः प्रशस्तयः काः?
उत्तरम्
भारतसर्वकारस्य पद्मश्रीप्रशस्तिः, राष्ट्रपति प्रशस्तिः, साहित्य अकाडमीप्रशस्तिः, विद्यावाचस्पति प्रशस्तिः, कालिदासपुरस्कारः इत्यादयः डा। शास्त्रिमहोदयेन प्राप्ता देशीयाः प्रशस्तयः । एवमेव बेङ्कोक्नगरस्य सिल्पकोर्न विश्वविद्यालयस्य तथा रोमानियादेशस्य ओराडे विश्वविद्यालयस्य च ‘गौरव डाक्टर आफ फिलासफी’, नेपालबेल्जियम्-केनडा-इटली-थाईलेण्ड देशानां प्रशस्तयः विदेशीयाः ।

VIII. यथानिर्देशं लिखत ।

1. भवानेव संस्कृतेन ग्रन्थान् लिखतु ।
कः पाठः ? ज्ञानदीपः इति पाठः ।
कः अवदत् ? शूफक् महाशयः अवदत् ।
कम् अवदत् ? सत्यव्रतशास्त्रिम् अवदत् ।

2. संस्कृतेनैव संस्कृतिरपि सुरक्षिता ।
कः पाठः ? ज्ञानदीपः इति पाठः ।
कः अवदत् । डा ।। सत्यव्रतशास्त्रि महाभागः अवदत् ।
केन संस्कृतिः सुरक्षिता ? संस्कृतेन संस्कृतिः सुरक्षिता ।

IX. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्ग्लभाषया वा लिखत।

प्रश्न 1.
डा ।। सत्यव्रतशास्त्रिमहोदयस्य बाल्यजीवनं विवृणुत ।
उत्तरम्

Shree Satyavratashastri was born in Lahore of undivided India on 29-9-1930. His parents were Prof. Charudevshastri and Smt. Ramarakhi. He spent his childhood in his Samskrit family. His father was a scholar in Sanskrit grammar (Vyakaran). ‘Abhinava Paanini’ (second Panini). His mother was also familiar with Samskrutha language. His primary education began with his father. After, he went to Varanasi for his higher education. He studied different shastras with distinction class. He completed his B.A. and M.A. degree education in the Punjab University. He was honoured with the ‘Doctorate of Philosophy for his thesis ‘concept of time and space in Vaakyapadeeyam’. His wife Usha also honoured with Ph.D in Samskritha.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत।

प्रश्न 1.
समस्तप्राकृतादिभाषाणां जन्मभूः एषा ।
(a) संस्कृतभाषा
(b) बंगालीभाषा
(c) तमिळुभाषा
(d) हिन्दीभाषा

प्रश्न 2.
‘संस्कृतं नाम दैवीवाक्’ इति एषः अवदत् ।
(a) बाणः
(b) भासः
(c) महाकविर्दण्डी
(d) महाकविः कालिदासः

प्रश्न 3.
एषः महाभागः विदेशीयविद्यालयेषु आचार्यत्वेन गौरवं प्राप्तवान् ।
(a) चारुदेवशास्त्रिः
(b) बलरामशास्त्रिः
(c) सत्यव्रतशास्त्रिः
(d) कृष्णशास्त्रिः

प्रश्न 4.
संस्कृतसाहित्यक्षेत्रे प्राथम्येन एषाप्रशस्तिः प्राप्ता ।
(a) पद्मश्री
(b) कालिदास
(c) विद्यावाचस्पति
(d) ज्ञानपीठ प्रशस्तिः।

प्रश्न 5.
एषा डा। शास्त्रिमहोदयस्य भार्या
(a) उषा
(b) उमा
(c) रमा
(d) क्षमा

प्रश्न 6.
‘लाहोर्’ अस्मिन् देशे क्रि. श. 1947 पर्यन्तम् आसीत्।
(a) पाकिस्ताने
(b) भारते
(c) अविभाजित भारते
(d) नेपालदेशे

प्रश्न 7.
‘प्रथितः’ शब्दस्य अर्थः एषः।
(a) मथितः
(b) प्रसिद्धः
(c) निषिद्धः
(d) बद्धः

प्रश्न 8.
एषा शास्त्रीमहोदयस्य माता ।
(a) क्षमा
(b) देवी
(c) रामरखी
(d) श्यामरखी

प्रश्न 9.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) इन्दुः
(b) इन्द्रः
(c) चन्द्रः
(d) शशिः

प्रश्न 10.
‘दरिद्रः’ शब्दस्य विरुद्धार्थकपदम् इदम् अस्ति।
(a) दरिद्रा
(b) अदरिद्रः
(c) श्रीमती
(d) धनवान्

II. श्लोकस्य तात्पर्यं लिखत ।

प्रश्न 1.
देशो मदीयः सुतरां समृद्धो भवेदितीच्छा परमा मदीया ।
न कोऽपि दीनो न च वा दरिद्रो न व्याधितो वा न च पीडितःस्यात्।।
उत्तरम्

Let this country be attained prosperity, let everyone be glad and happy, let everyone be healthy, let all be prosperous and not sad. This is my humble intention.

प्रश्न 2.
सर्वेऽत्र सम्भूय सुखं वसन्तु प्रियं वदन्तु प्रियमाचरन्तु ।
न विग्रहो वा कलहो भवेद्वा स्याद् भारतं नन्दनतुल्यरूपम् ।।
उत्तरम्

Do help to others but not quarrel, be glad. Do noble work and practice the same. Not reject anyone. Let the peace remains always but not the war. This country shines as Nandanavana
of Indra.

III. पर्यायपदं लिखत।

1. नभः = आकाश:
2. उल्लासः = सन्तोषः
3. वाक् = वाणी
4. पत्नी = जाया।

IV. विरुद्धार्थकं पदं लिखत।

1. सुखम् × दुःखम्
2. प्रियम् × अप्रियम्
3. कीर्तिः × अपकीर्तिः
4. गौरवम् × अगौरवम्

Introduction
India is popularly regarded as the land of Dharma and Punyabhumi. Here, we come across the life history of renowned personalities. Some of them eminent in philosophical knowledge and composition of great literary works. Like this Dr Satyavati Shastri is one of the greatest modern scholars of Samskritha field.

पीठिका
प्राचीनकवयः यथा सुरभारत्याः सेवां कृत्वा जन्मसार्थक्यं प्राप्नुवन् तथा अर्वाचीनाः कवयोऽपि । तेषु मुकुटमणिरिव विराजिते डा ।। सत्यव्रतशास्त्रिमहोदयः। एषः संस्कृतभाषया उत्तमोत्तम काव्यादीनां रचनां कृत्वा नभोमण्डले इन्दुरिव विभाति।

ज्ञानदीप: Summary in Kannada

ज्ञानदीप: Summary in English

Shree Satyavratashastri was born in Lahore of undivided India on 299-1930. His parents were Prof. Charudevshastri and Smt. Ramarakhi. He spent his childhood in his Samskrit family. His father was a scholar in Sanskrit grammar (Vyakaran). His father was popularly known as ‘Abhinava Paganini’ (second Panini). His mother was also familiar with Samskrutha language. His primary education began with his father. After, he went to Varanasi for his higher education. He studied different Shastras with distinction class. He completed his B.A. and M.A. degree education in the Punjab University. He was honoured with the ‘Doctorate of Philosophy’ for his thesis concept of time and space in Vaakyapadeeyam’. His wife Usha also honoured with PhD in Sanskrit.

After completing his research studies, he began his teaching career at Delhi University. He served in the same institution more than 40 years. He served as a Vice Chancellor in Puri Jagannatha University of Orissa. He was requested by the Universities of Bangkok Belgium-Thailand-Germany-Canada and Indonesia. He taught Sanskrit to Princess of Thailand Mahachakri Sirindo. He was honoured by many national and international awards for his immense knowledge and skills. The Indian Government awarded him the titles Padmashree and Presidential award. He was an eminent writer and an author of more than 75 books. An institution by name ‘Bharateeya Gnana Peetha’ awarded him Gnanapeetha award in the year 2009 for his wonderful contribution for the literature. Dr. Satyavrathashastri is the model for every one to acquire the knowledge.

ज्ञानदीप: Summary in Sanskrit

सारांशः
श्री सत्यवतीशास्त्रिमहोदयस्य जन्म क्रि.श. १९३० तमे वर्षे सेप्टेम्बर् मासस्य एकोनत्रिंशत्तमे दिनाङ्के अविभाजितभारतस्य लाहोरनगरे अभवत् । एतस्य पिता प्रो. चारुदेवशास्त्री माता च रामरखी। बाल्यादपि एषः संस्कृतपरिसरे संवर्धितः । अस्य पिता महावैयाकरणः सन् ‘अभिनवपाणिनिः’ इत्येव प्रथितः। माता अपि संस्कृतभाषां सम्यक् ज्ञातवती आसीत्। शास्त्रिमहोदयस्य आरम्भिकविद्याभ्यासः पितृसमीपे सम्पन्नः। अनन्तरं वारणस्यां विदुषां सन्निधौ विविधशास्त्राणि अधीतवान् । एषः सर्वत्र प्रथमस्थानेन अलङ्कृतः सुवर्णपदकैश्च विभूषितः। पंजाब विश्वविद्यालयद्वारा संस्कृते बि.ए तथा एम.ए. पदवीं च प्राप्तवान् । वाक्यपदीये कालआकाशयोः परिकल्पना इति महाप्रबन्धस्य पि.एच्.डी पदवी प्राप्तवान् । शास्त्रीमहोदयस्य पत्नी उषा अपि संस्कृते पि.एच्.डी पदवी प्राप्तवती।

अध्ययनानन्तरं डा।। शास्त्रीमहोदयः देहली विश्वविद्यालये चत्वारिंशद्वर्षाणि अध्यापनकार्यम् अकरोत्। उत्कलराज्ये पुरिजगन्नाथविश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिरभवत् । अतिथिप्राध्यापकत्वेन बेङ्कोक्-बेल्जियम्-थाईलैण्ड-जर्मनी-केनडा-इण्डोनेशिया इत्यादिषु विश्वविद्यालयेषु कार्यम् अकरोत् । थाईलेण्डदेशस्य राजकुमारी महाचक्रीसिरिन्दोमहोदयां संस्कृतम् अपाठयत् । एतस्य पाण्डित्यम् अवलोक्य अनेक राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियसंस्थाः एनं गौरवेण सममानयन्। भारतसर्वकारस्य पद्मश्रीप्रशस्तिः, राष्ट्रपतिप्रशस्तिः इत्यादयः एनम् अभजन्त। डा।। सत्यव्रतशास्त्री महाभागः त्रीणि महाकाव्यानि, त्रीणि खण्डकाव्यानि, पञ्चसप्तध्यधिक ग्रन्थान् विलिख्य संस्कृतवाङ्मय प्रपञ्चे इतिहासं निर्मितवान्। एतस्य असदृश साहित्यसेवां परिगणस्य क्रि. श. 2009 तमे वर्षे भारतीय ज्ञानपीठसंस्था ज्ञानपीठप्रशस्तिप्रदानेन सत्कारमकरोत्।

Students can Download Sanskrit Lesson 4 भारतीयविज्ञानम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 4 भारतीयविज्ञानम् (सम्भाषणम्)

भारतीयविज्ञानम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
विज्ञानप्रदर्शिनी कुत्र केन आयोजिता आसीत् ?
उत्तरम्
विज्ञानप्रदर्शिनी न्याषनल प्रौढशालायाः क्रीडाङ्गणे संस्कृतभारत्या आयोजिता आसीत्।

प्रश्न 2.
आकाशकायेषु आकर्षणीयः शक्तिस्वरूपः कः?
उत्तरम्
आकाशकायेषु आकर्षणीयः शक्तिस्वरूपः सूर्यः।

प्रश्न 3.
कः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति ?
उत्तरम्
चन्द्रः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति ।

प्रश्न 4.
सर्वोऽपि जीवराशिः कस्मात् बलं प्राप्नोति ?
उत्तरम्
सर्वोऽपि जीवराशिः सूर्यात् बलं प्राप्नोति।

II. कोष्टकात् उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत।

1. मित्रो दाधार पृथवीमुतद्याम् ! (दाधार / तस्थुः)
2. सूर्यप्रकाशः निमिषार्धेन २२०२ योजनदूरं क्रमते। (२२०२ / ३२०२)
3. बहुस्तम्भाः विटपिनः गुल्माः प्रकीर्तिताः (द्रुमाः / गुल्माः)

III. संयोज्य लिखत

अ – आ
1. नागार्जुनः – 1. लीलावती
2. भास्कराचार्यः – 2. बृहत्संहिता
3. बोधायनकात्यायनौ – 3. चरकसंहिता
4. वराहमिहिरः – 4. पैथागोरस् सिद्धान्तः
5. वाग्भटः – 5. रसरत्नाकरः
– 6. अष्टाङ्गसंग्रहः
उत्तरम्
१ – ५, २ – १, ३ – ४, ४ – २, ५ – ६

IV. रेखाङ्कितपदम् अवलम्ब्य प्रश्नवाक्यानि कुरुत।

प्रश्न 1.
सूर्यदेवस्य अनग्रहेणैव इदं विश्वमस्ति।
उत्तरम्
कस्य अनुग्रहेणैव इदं विश्वमस्ति?

प्रश्न 2.
शून्यस्य योगदानं भारतीयानाम् अस्ति।
उत्तरम्
शून्यस्य योगदानं केषाम् अस्ति ?

प्रश्न 3.
चन्द्रस्य शुक्लपक्षे वृद्धिः सम्भवति।
उत्तरम्
चन्द्रस्य कदा वृद्धिः सम्भवति?

प्रश्न 4.
रोगनिदानम् धमन्याः चेष्टया जानन्ति।
उत्तरम्
रोगनिदानम् कस्याः चेष्टया जानन्ति ?

V. विरुद्धार्थकं पदं लिखत।

1. वृद्धिः × क्षयः
2. कृष्णः × शुक्लः
3. स्मृतः × विस्मृतः

VI. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत।

1. मित्राणि – नपुंसकलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – बहुवचनम्।
2. चेष्टया – स्त्रीलिङ्गः – तृतीयाविभक्तिः – एकवचनम्।
3. शरीरिणः – पुंलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – बहुवचनम्।

VII. सन्धिं कृत्वा नाम लिखत।

1. वृत्तिः + न = वृर्तिर्न → विसर्ग रेफागमसन्धिः।
2. तत् + चेष्टया = तच्चेष्टया → श्चुत्वसन्धिः।
3. सूर्यात् + एव = सूर्यादेव → जश्त्व सन्धिः।

VIII. वाक्यदोषं परिहरत।

प्रश्न 1.
चन्द्रः भूमेः परितः प्रदक्षिणं करोति।
उत्तरम्
चन्द्रः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति।

प्रश्न 2.
स्वस्ति अस्तु भवताम्।
उत्तरम्
स्वस्ति अस्तु भवते/ भवद्भ्यः।

प्रश्न 3.
भवन्तः सर्वे अत्र आगच्छत।
उत्तरम्
भवन्तः सर्वे अत्र आगच्छन्तु।

IX. लघूत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
पादपजातयः काः? तासां जन्म कथं भवति?
उत्तरम्
वनस्पतिः, द्रुमः, लता, गुल्माः एते चत्वारः पादपजातयः इति कथ्यन्ते। एतेषाम् उत्पत्तिः त्रिधा। केचन बीजात्, केचन काण्डात्, अन्ये केचन कन्दात् जन्म प्राप्नुवन्ति।

प्रश्न 2.
तैत्तरीये सूर्यस्य विषये किं लिखितमस्ति ?
उत्तरम्
तैत्तरीयसंहितायां – ‘सूर्यः भूमिं खगोलक्षेत्रञ्च धरति। आकाशकायेषु सूर्यः एव आकर्षणीयः शक्तिस्वरूपः च अस्ति’ इति उक्तम्, तथा तैत्तरीय आरण्यके एवम् उक्तम् – “सूर्यदेवस्य अनुग्रहेण एव इदं विश्वमस्ति। सर्वोऽपि जीवराशिः सूर्यादेव बलम् ओजश्च प्राप्नोति” इति।

X. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया, कन्नडभाषया, आङ्ग्लभाषया वा लिखत।

प्रश्न 1.
सूर्यचन्द्रयोः विषये अस्माकं पूर्वजानां सिद्धान्तः कः ? विवृणुत।
उत्तरम्
वेदकाले एव अस्मत्पूर्वजाः आकाशकायानां विषये सम्यक् ज्ञातवन्तः आसन् । तैत्तरीय संहितायां सूर्यस्य विषये “-मित्रो दाधार पृथिवीमुतधाम्। मित्र कृष्टीः” इति उक्तम् । अस्य अर्थः ‘सूर्यः भूमिं खगोलक्षेत्रञ्च धरति! आकाशकायेषु सूर्यः एव आकर्षणीयः शक्तिस्वरूपः च अस्ति’ इति। तैत्तरीयारण्यके एवम् उक्तम् – ‘येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः। ततः क्षत्रं बलमोजश्च जातम्’ इति । अस्य अयमर्थः – ‘सूर्यदेवस्य अनुग्रहेणैव इदं विश्वमस्ति। सर्वोऽपि जीवराशिः अस्मात् सूर्यादेव बलम् ओजश्च प्राप्नोति’। चन्द्रस्य शुक्लपक्षे वृद्धिः, कृष्णपक्षे क्षयः च भूम्याः चलनकारणात् सम्भवति। ‘चन्द्रः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति’ इत्यंशः महाभारते निरूपितः।

The Indian scientific heritage is very distinctive. Right from Vedic days, our ancient personalities have achieved remarkable success in their research works. Astronomy was well known to Indians from Vedic period. Thythiriya Samhita says that sun is the centre object of the solar system “The sun holds the earth and the celestial region“ (मित्रो…) and “The sun is the attracting power of all heavenly bodies.” (मित्र कृष्टी:) Thyttiriya Aranyaka says about sun like this “The world is due to the sun god. The living beings get their strength and energy from him” (येनेमा जतम).

About the moon Thyttariya Samhita and Mahabharatha say like this — “The moon is the satellite of the earth, revolves around its mother planet and follows it in its revolution around the self-luminous father planet (the sun). The lunar month is divided into two groups, called Pakshas, one when the moon is waning is called as a dark fortnight or Krishna Paksha and when the moon is waxing it is called as a bright fortnight or Shukla paksha. (आयं गौ। ….. | जन्म। …… शरीरणः)

प्रश्न 2.
वृक्षायुर्वेदग्रन्थे प्रतिपादितानां चतुर्विध वृक्षाणां विषये लिखत।
उत्तरम्
वृक्षायुर्वेदग्रन्थे चतुर्विधवृक्षाणां विषये एवम् उक्तम् – वनस्पतिः, द्रुमः, लता, गुल्मः एते चत्वारः पादपजातयः इति कथ्यन्ते। एतेषाम् उत्पत्तिः त्रिधा । केचन बीजात् केचन काण्डात्, अन्ये केचन कन्दात् प्ररोहन्ति। ये पुष्पं विना फलं यच्छन्ति। ते वनस्पतयः, ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः भवन्ति। या प्रतानैः प्रसरन्ति ताः लताः, बहुस्तम्भाः बहुशाखाः च पादपाः ते गुल्माः इति प्रसिद्धाः।

According to Vrikshayurveda plants are of four types. They are 1) herbs 2) trees 3) creepers and 4) shrubs. The plants that bear fruits without flowers are called Vanaspati (herbs). Those that bear fruits after flowering are called Druma (trees). Those that develop tendrils are called latha (creepers). Those bushy with many branches are called Gulma(shrubs). These plants are divided into three types according to their birth – some of them are by the seeds, some of them are from the roots and some of them are from the stems.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत।

प्रश्न 1.
विज्ञानप्रदर्शिनी अनया संस्थया आयोजिता।
(a) निर्मला
(b) संस्कृतभारती
(c) राष्ट्रोत्थान
(d) देवसेना

प्रश्न 2.
‘मित्रः कृष्टीः’ – इति अस्मिन् ग्रन्थे उक्तम्।
(a) तैत्तरीयसंहिता
(b) ऋक्संहिता
(c) सामसंहिता
(d) उपनिषत्

प्रश्न 3.
एषः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति।
(a) कुजः
(b) राहुः
(c) केतुः
(d) चन्द्रः

प्रश्न 4.
‘लीलावति’ ग्रन्थस्य रचयिता एषः।
(a) भासः
(b) भास्कराचार्यः
(c) वराहमिहिरः।
(d) आर्यभटः।

प्रश्न 5.
‘पैथागोरस् सिद्धान्तः’ आभ्यां प्रतिपादितः अस्ति।
(a) सायण-माधव
(b) भास्कर-वराहमिहिर
(c) बोधायन-कात्यायन
(d) अगस्त्य -अत्रि

प्रश्न 6.
‘मनीषी’ शब्दस्य एषः अर्थः।
(a) कोविदः
(b) कविः
(c) लेखकः
(d) मनुष्यः

प्रश्न 7.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति।
(a) द्रुमः
(b) लता
(c) नदी
(d) गुल्मः

प्रश्न 8.
‘नाडीपरीक्षा’ अस्मिन् ग्रन्थे वर्णिता
(a) नाडीदर्पण
(b) साहित्यदर्पण
(c) चरकसंहिता
(d) भावप्रकाशः

प्रश्न 9.
अस्य अनुग्रहेणैव इदं विश्वमस्ति।
(a) देवस्य
(b) मुनेः
(c) सूर्यस्य
(d) चन्द्रस्य

प्रश्न 10.
एते पुष्पं विना फलं याच्छन्ति।
(a) द्रुमाः
(b) गुल्माः
(c) वनस्पतयः
(d) लताः

II. तात्पर्यं लिखत।

प्रश्न 1.
जन्मवृद्धिः क्षयस्यास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते।
सा तु चान्द्रमसी वृतिर्न तु तस्य शरीरिणः ॥
उत्तरम्

The moon revolves around its mother planet. The lunar month is divided into two called Shukla paksha and Krishna paksha.

प्रश्न 2.
योजनानां सहस्रे द्वे द्वे शते द्वे च योजते।
एके न निमिषार्धन क्रममाण नमोऽस्तुते ।।
उत्तरम्

It is remembered that the sunlight travels 2202 yojanas in half a nimisha
1 yojana = 9 miles,
110 yards = 9.6025 miles
2202 yojanas= 21,444.705 miles
Time taken = \(\frac { 1 }{ 2 }\) nimisha = \(\frac { 1 }{ 8.75 }\) = 0.114286 seconds
Thus speed of light = 1,85,016.169 miles/sec
Modern value = ‘186,000 miles/sec

प्रश्न 3.
करस्याङ्गुष्ठमूले या धमनी जीवसाक्षिणाम्।
तच्चेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः।।
उत्तरम्

Experts know the health or disease of the body through testing the life-indicating pulse below the root of the thumb.

प्रश्न 4.
वनस्पतिद्रुमलतागुल्माः पादपजातयः ।
बीजात्काण्डास्तथा कन्दात्तज्जन्म त्रिविधं विदुः ।।
उत्तरम्

Plants are four types – herbs, trees, creepers and shrubs. Plants are divided into three types according to their birth – some of them are by the seeds, some of them by the roots and some of them are from the stems.

प्रश्न 5.
ते वनस्पतयः प्रोक्ताः विना पुष्पं फलन्ति ये।
द्रुमाश्च ये निगदिताः सह पुष्पैः फलन्ति ये।।
उत्तरम्

The plants that bear fruits without flowers are called vanaspati (herbs) and those that bear fruits after flowering are called druma (trees)

प्रश्न 6.
प्रसरन्ति प्रतानैर्यास्ता लताः परिकीर्तिताः।
बहुस्तम्भा विटपिनो ये ते गुल्माः प्रकीर्तिताः।।
उत्तरम्

Those that develop tendrils are called lata(creepers) and those bushy with many branches are called as gulma (shrubs).

Introduction
Samskrutha is not just a language. It is the treasure of science and philosophy. Samskrutha language and literature is a great repository of knowledge encompassing every walk of life, be it science and technology, agriculture and sculpture, astronomy and architecture, medicine and metallurgy, mathematics and management. Like this, the Indian Scientific heritage is very distinctive. Our ancient personalities have achieved remarkable success in their scientific research works. In today’s society, we need Samskruth more than ever before. This lesson is in the form of a conversation between two friends.

पीठिका
संस्कृतं नाम ज्ञानस्य विज्ञानस्य च भाण्डागारम्। संस्कृतेन अस्पष्ठः विज्ञानस्य भागः प्रायः नास्ति। आधुनिक विज्ञानिभिः विज्ञानस्य याः शाखाः अवलम्बिताः प्रायः ताः सर्वाः शाखाः प्राचीनैः भारतीयैः संशोधिताः वर्धिताश्च सन्ति। तेषां फलस्वरूपभूता विज्ञानपरम्परा अधुनापि अनुवर्तमाना वर्तते। एतस्याः भारतीयविज्ञानपरम्परायाः अध्ययनम् अत्यावश्यकं दृश्यते।

भारतीयविज्ञानम् Summary in Kannada

भारतीयविज्ञानम् Summary in English

Indian scientific heritage is very distinctive. Right from Vedic days, our ancient personalities have achieved remarkable success in their research works. Astronomy was well known to Indians from the Vedic period. Thythiriya Samhita says that sun is the centre object of the solar system “The sun holds the earth and the celestial region” (मित्रो…) and “The sun is the attracting power of all heavenly bodies.” (मित्र कृष्टी:) Thyttiriya Aranyaka says about the sun like this “The world is due to the sun god. The living beings get their strength and energy from him” (येनेमा जतम). About the moon Thyttariya Samhita and Mahabharatha say like this – “The moon is the satellite of the earth, revolves around its mother planet and follows it in its revolution around the self-luminous father planet (the sun). The lunar month is divided into two groups, called Pakshas, one when the moon is waning is called as a dark fortnight or Krishna Paksha and when the moon is Waxing it is called as a bright fortnight or Shukla paksha. (आयं गौ। …… जन्म। ….. शरीरणः)

Among such Indian scientific personalities Aryabhatta, Bhaskaracharya, Varahamihira etc became very popular. In their books, we find information on the movement of the planets, latitudes, longitudes, astronomy, lightning, rain, clouds, earthquake, meteor(shooting star) etc. In the field of mathematics, our ancient personalities invented the numbers including the concept of zero. Large and small numbers, square and cube roots, the value of Pi etc are invented by Aryabhata (A.D.476) and Bhaskaracharya (12th century A.D). Pythagoras theorem was known to Indians one thousand years before Pythagoras. This theorem had its origin in the sulbasutra of Bodhayana and Katyayana. Nagarjuna (2nd century A.D) described the metals (लोह) and alloys in his book रसरत्नाकर.

Speed of light described in Rik-Samhitha like this “It is remembered that the sunlight travels 2202 yojanas in half a nimisha”. A celebrated saint Sayanacharya comments on the above text. Charaka Samhita, Sushruta Samhita, Astangasangraha, Bhavaprakasha are important works in the field of medicine. Pathology, blood flows, surgery etc are described in these books. A book by name Naadidarpana says about the disease like this “Experts know the health or disease of the body through testing the life-indicating pulse (Nadi) below the root of the thumb.

According to Vrikshayurveda plants are of four types. They are 1) herbs 2) trees 3) creepers and 4) shrubs. The plants that bear fruits without flowers are called Vanaspathi (herbs). Those that bear fruits after flowering are called Druma (trees). Those that develop tendrils are called latha (creepers). Those bushy with many branches are called Gulma(shrubs). These plants are divided into three types according to their birth – some of them are by the seeds, some of them are from the roots and some of them are from the stems. “Jaya Bharatam – Jaya Bharathi”

भारतीयविज्ञानम् Summary in Sanskrit

सारांशः
वेदकाले एव अस्मत्पूर्वजाः आकाशकायानां विषये सम्यक् ज्ञातवन्तः आसन् । तैत्तरीय संहितायां सूर्यस्य विषये “-मित्रो दाधार पृथिवीमुतद्याम् । मित्र कृष्टीः” इति उक्तम् । अस्य अर्थः ‘सूर्यः भूमिं खगोलक्षेत्रञ्च धरति। आकाशकायेषु सूर्यः एव आकर्षणीयः शक्तिस्वरूपः च अस्ति’ इति। तैत्तरीयारण्यके एवम् उक्तम् – ‘येनेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः। ततः क्षत्रं बलमोजश्च जातम्” इति । अस्य

अयमर्थः – ‘सूर्यदेवस्य अनुग्रहेणैव इदं विश्वमस्ति। सर्वोऽपि जीवराशिः अस्मात् सूर्यादेव बलम् ओजश्च प्राप्नोति’। चन्द्रस्य शुक्लपक्षे वृद्धिः, कृष्णपक्षे क्षयः च भूम्याः चलनकारणात् सम्भवति। ‘चन्द्रः भूमिं परितः प्रदक्षिणं करोति’ इत्यंशः महाभारते निरूपितः।

आर्यभट – भास्कराचार्य-वराहमिहिरादयः प्रख्याताः – खगोलशास्त्रज्ञाः । एतैः स्वकीयेषु ग्रन्थेषु गुरुत्वाकर्षणं, सूर्यग्रहणं, चन्द्रग्रहणम्, उल्कापातः, धूमकेतुः, ग्रहाणां चलनं, नक्षत्राणां गतिः, भूकम्पनम् इत्यादीनां विषये बहवो अंशाः सप्रमाणं निरूपिताः सन्ति। गणितक्षेत्रे शून्यस्य योगदानं भारतीयानामेव अस्ति। दशांशपद्धतिः संख्या, ‘पै’ मूल्यं, वर्गमूल्यं, इत्यादयः अंशाः भास्कराचार्य -आर्यभटादिभिः गणितज्ञैः सम्यक् प्रतिपादिताः सन्ति। पैथागोरस् सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पठयते तत् बोधायनकात्यायनौ प्रतिपादितवन्तौ। क्रि. पू. द्वितीयशतके नागार्जुनः रसरत्नाकरग्रन्थे लोह निर्माणक्रमं प्रतिपादितवान् ।

सूर्यस्य प्रकाशः निमिषार्धेन २२०२ योजनदूरं क्रमते इति ऋक्संहितायां उक्तम् । जीवविज्ञाने चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता, अष्टाङ्गसंग्रहः, भावप्रकाशः इत्यादयः प्रमुखाः ग्रन्थाः। एतेषु ग्रन्थेषु शस्त्रक्रिया, रक्तसञ्चारः इत्यादयः सविस्तर निरूपिताः सन्ति। नाडीदर्पणग्रन्थे भिषजः – रोगस्वरूपं, रोगनिदानतन्त्र, अङ्गुष्ठमुळे विद्यमानायाः धमन्याः चेष्टया जानन्ति इति वर्णितम्।

वृक्षायुर्वेदग्रन्थे चतुर्विधवृक्षाणां विषये एवम् उक्तम् – वनस्पतिः, द्रुमः, लता, गुल्मः एते चत्वारः पादपजातयः इति कथ्यन्ते। एतेषाम् उत्पत्तिः त्रिधा । केचन बीजात् केचन काण्डात्, अन्ये केचन कन्दात् प्ररोहन्ति। ये पुष्पं विना फलं यच्छन्ति ते वनस्पतयः, ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः भवन्ति। या प्रतानैः प्रसरन्ति ताः लताः, बहुस्तम्भाः बहुशाखाः च पादपाः ते गुल्माः इति प्रसिद्धाः।