Fazal

Students can Download Sanskrit Lesson 1 उपनिषद्वचनम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 1 उपनिषद्वचनम् (वेदान्तवाणी)

उपनिषद्वचनम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
मोक्षप्राप्तिः केन भवति?
उत्तरम्
मोक्षप्राप्तिः आत्मज्ञानेन भवति ।

प्रश्न 2.
चतुर्विधपुरुषार्थाः के?
उत्तरम्
धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाः चतुर्विधपुरुषार्थाः।

प्रश्न 3.
इदं सर्वं केन व्याप्तम् ?
उत्तरम्
इदं सर्वं परमात्मना व्याप्तम् ।

प्रश्न 4.
काः समुद्रे अस्तं गच्छन्तिः ?
उत्तरम् नद्यः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत।

1. यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।
2. गच्छन्ति नामरूपे विहाय।
3. एकोदेवः सर्वभूतेषु गूढ़ः।

III. चतुर्थपदं लिखत।

1. नद्यः → समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति;
   विद्वान् → परात्परं पुरुषमुपैति।
2. इदं जगत् → ईशावास्यम्;
   कस्यस्विद्धनम् → मा गृधः।

IV. रेखाङ्कितपदम् अवलम्ब्य प्रश्नवाक्यं कुरुत।

प्रश्न 1.
नद्यः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति।
उत्तरम्
काः समुद्रे अस्तं गच्छन्ति ?

प्रश्न 2.
त्वं त्यक्तेन भुञ्जीथाः।
उत्तरम्
अहं केन भुञ्जीय ?

प्रश्न 3.
उपनिषदः शतशः सन्ति।
उत्तरम्
उपनिषदः कति सन्ति ?
(OR)
उपनिषदः कति सङ्ख्याकाः सन्ति ?

V. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत।

1. उपनिषदा → पुंलिङ्गः – तृतीयविभक्तिः – एकवचनम्।
2. कस्य → पुंलिङ्गः/नपुंसकलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम्
3. आत्मानम् → पुंलिङ्गः – द्वितीयाविभक्तिः – एकवचनम्।
4. जगत्याम् → स्त्रीलिङ्गः – सप्तमीविभक्तिः – एकवचनम्।

VI. सन्धिं विभज्य नाम लिखत।

1. निर्गुणश्च = निर्गुण : + च → सकारादेशविसर्गसन्धिः।
   निर्गुणस्ः + च → श्चुत्वसन्धिः।
2. आत्मन्येव = आत्मनि + एव → यणसन्धिः।
3. नामरूपाद्विमुक्तः = नामरूपात् + विमुक्तः → जशत्वसन्धिः।
4. चराचरम् = चर + अचरम् → सवर्णदीर्घसन्धिः।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत।

प्रश्न 1.
आत्मविद्या एतम् उपदिशति।
(a) धर्ममार्गम्
(b) अर्थमार्गम्
(c) काममार्गम्
(d) मोक्षमार्गम्

प्रश्न 2.
इदं सर्वं अनेन व्याप्तम्।
(a) ईश्वरेण
(b) वायुना
(c) जलेन
(d) तेजसा

प्रश्न 3.
उपनिषदः अस्य प्राप्तौ साधनानि भवन्ति।
(a) लौकिकज्ञान
(b) व्यावहारिकज्ञान
(c) आत्मज्ञान
(d) विज्ञान

प्रश्न 4.
‘यः’ शब्दस्य स्त्रीलिङ्गरूपम् इदं भवति।
(a) या
(b) यौ
(c) ये
(d) यम्

प्रश्न 5.
‘गृधः’ अस्य समानार्थकपदम् इदं भवति।
(a) गृध्रः
(b) आकांक्षा
(c) वृथा
(d) स्मृतः

उपनिषद्वचनम् Introduction:
According to our traditional belief, worldly pleasures are momentary and evolved four values or goals (Purusharthas). 1781 is important which is attained only through the knowledge of the self (spiritual knowledge). This is called as आत्मज्ञान.
Vedas, Upanishads and many more books on philosophy provide us the knowledge of spirituality. There are more than a hundred Upanishads in the Vedic literature. Some mantras are given in this lesson.

उपनिषद्वचनम् पीठिकाः
धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाः चतुर्विधषपुरुषार्थाः। तेषां प्राप्तिरेव मानवजीवनस्य अन्तिमं लक्ष्यम् इति भारतीयानां दृढ़विश्वासः। तेषु अन्तिमस्य मोक्षस्य प्राप्तिः आत्मज्ञानादेव भवति। आत्मज्ञानप्राप्तौ वेदाः, उपनिषदश्च साधनानि भवन्ति। एताः उपनिषदः शताधिकाः सन्ति। तासु प्रोक्ताः केचन मन्त्राः अत्र निरूपिताः

उपनिषद्वचनम् Summary in Sanskrit

सारांश:
ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्।
तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ ॥१॥

पृथिव्यादि सर्वमिदं जगत् ईशेन आच्छादितमस्ति । अतः आशां त्यक्त्वा ब्रह्मानुभवं लभस्व । कस्यापि धनं माकांक्षीः धनाशां मा कुरु ।

यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति।
सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥ ॥२॥

यः अव्यक्तादीनि स्थावरान्तानि आत्मनि एव अनुपश्यति च सर्वभूतेषु स्वात्मानम् अनुपश्यति, सः तस्मादेव दर्शनात् घृणां न करोति।

एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा।
कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी येता केवलो निर्गुणश्च॥ ॥३॥

यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छति नामरूपे विहाय।
तथा विद्वान् नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्॥ ॥४॥

येनप्रकारेण प्रवहन्त्यः नद्यः समुद्रे नामरूपं विहाय अस्तं गच्छन्ति, तथा आत्मज्ञानी नामरूपात् विमुक्तः सन् परमम् उपगच्छति।

उपनिषद्वचनम् Summary in Kannada

उपनिषद्वचनम् Summary English

All this whatsoever moves in this universe, including the universe itself moving, clothed or enveloped by Lord. So that renounced (सर्वसंगपरित्यागः)you should enjoy, covet not anybody’s wealth.

One who is driven by his Atma gnana and his intellect, he can see (realise) all the living beings are in his soul and in the same way his soul is in all the living beings so that he will be freed from the fear and anxieties of worldly attachments.

How, all the rivers being joined (submerged) with an ocean, without the name and the structure of their own. Like this, all the sages (ज्ञानी) will attain the end of the road which is the highest place of salvation, by leaving their name and form.

Students can Download Sanskrit Lesson 10 मन्थरा निर्ममन्य Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 10 मन्थरा निर्ममन्य

मन्थरा निर्ममन्य Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
चम्पूविषये प्रसिद्धाः अभियुक्तिः का?
उत्तरम्
‘गद्यपद्यमयीवाणी चम्पूः’ इति चम्पूविषये प्रसिद्धा अभियुक्तिः अस्ति।

प्रश्न 2.
राजा कान् आचरयौ ?
उत्तरम्
राजा सुमन्त्रप्रमुखान् मन्त्रिमुख्यान् आचख्यौ ।

प्रश्न 3.
तृषितः चकोरः कम् आश्रयति?
उत्तरम्
तृषितः चकोरः चन्द्रम् आश्रयति ।

प्रश्न 4.
मन्थरा कस्याः हृदयं निर्मममन्थ ?
उत्तरम्
मन्थरा कैकेय्याः हृदयं निर्ममन्थ ।

II. समानार्थकपदं लिखत ।

1. पङ्तिरथः = दशरथः
2. तनयः = सुतः, आत्मजः, पुत्रः, सूनुः ।
3. आनन्दः = सन्तोषः, प्रमोदः, आमोदः
4. मुकुटम् = किरीटम्

III. लकारपुरुष वचनानि लिखत :

1. उदेति – लट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
2. यतिष्ये – लुट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् ।
3. निर्वर्तयामास लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् ।
4. बभूव – लिट्लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् ।

IV. कृदन्तपदं चित्वा प्रत्ययस्य नाम लिखत :

प्रश्न 1.
मुकुटं विधातुं यतिष्ये ।
उत्तरम्
कृदन्तपदं → विधातुं, प्रत्ययः → तुमुन्

प्रश्न 2.
नृपस्य मनोरथं निवेद्य जगाम ।
उत्तरम्
कृदन्तपदं → निवेद्य, प्रत्ययः → ल्यप्

V. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
सुमन्त्रप्रमुखाः दशरथाय किं व्यजिज्ञपन् ?
उत्तरम्
सुमन्त्रप्रमुखाः दशरथाय एवं व्यजिज्ञपन् – देवे प्रजापालने सत्यपि तव पुत्रं श्रीरामं प्रजाः स्वयम् इच्छन्तु नाम । अत्र किम् आश्चर्यम् ? यथा पिपासितः चकोरः चन्द्रमेव आश्रयति नतु चन्दजनकं क्षीरसागरम्, तथा प्रजाः श्रीरामम् आश्रयन्ति नतु तज्जनकं दशरथम् इति ।

VI. दशवाक्यैः संस्कृतभाषया कन्नडभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत।

प्रश्न 1.
दशरथः पौरवृद्धान् आह्य किम् उक्तवान् ?
उत्तरम्

कवि-कृतिपरिचयः

• कविः : भोजराजः
• देशः : विदर्भः
• कालः : क्रि.श. 1018 – 1063 (एकादश शतकम्)
• कृतयः : चम्पूरामायणम्, सरस्वतीकण्ठाभरणम्, शृंगारप्रकाशः इत्यादयः

मन्थरा निर्ममन्य Summary in Kannada

मन्थरा निर्ममन्य Summary in English

The Samskritha literature is mainly divided into two. “Drushya’ and ‘Shravya’ are the two types. “Shravya Kavya’ divided into Gadhya, Padya and Champu. “Gadya’ means without prosody (Chandaha). With prosody is called as Padhya. Champu is a harmonious blend of prose and poetry. (Gadhya and Padhya)

This champu part is selected from Charmpu Rarnayan’ of Bhoja Raja, Then Dasharatha having taken counset with his ministers, he convoked an assembly of the elders of the town and addressed them thus – It is of course, well known to you that all our ancestors attained maximum happiness. Hence indeed all my subjects were ruled all this time by me too, following my ancestor’s example. At present old age has entered my body which cannot be avoided. Hence, I desire to enjoy the happiness of rest having transferred, the long-borne burden of the earth to my dear son, who possesses valour.

Then the people were filled with excessive joy. The king too having suppressed within himself his satisfaction which was doubled by the excessive joy of the people. Dasharath addressed the chief ministers such as Sumantra and others thus – “Leaving me, who has not yet resorted to penance and who is still vigilant in protecting people in the right way. How can such an attachment of the people arise as soon with regard to Rama whose boyish innocence has not yet disappeared?

They too respectfully replied to Dasharatha whose desire was definite. “Although your majesty remains the ruler, let the people voluntarily take to serve Rama, your son, where is any wonder in it? Would the thirsty ‘Chataka’ seek, instead of the moon, the milk-ocean which has been the cause for its birth?” Then, having summoned Rama charming with his modesty, the king with excessive joy arisen spoke thus – I shall try to deposit the royal crown on your head speedily tomorrow in Pushya constellation.

Afterwards to Rama who had returned to his apartment having reported the desire of Dasharatha to Kausalya, the venerable Vasishtha full of joy, celebrated the preliminary festivity. At that time Manthara whom they speak as the root cause for the eradication of the race of demons and whose mind, crooked by nature, had semblance with her bodily frame mercilessly stirred the heart of Kaikeyi, just as a wild buffalo stirs the clear water of a cool and lovely pool. Then Kaikeyi with her intentions controlled wholly by the possession of a female ghost, Manthara reminded Kaikeyi of her husband Dasharatha’s two boons he had granted her formerly.

Students can Download Sanskrit Lesson 9 कृदन्तः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 9 कृदन्तः

कृदन्तः Questions and Answers, Summary, Notes

Besides the तिड़ affix to roots of the verbs, another affix कृत also added. Such words which have कृत् terminating are called कृदन्त.

पीठिका
धातुभ्यः यथा ‘तिङ्’ प्रत्ययाः भवन्ति तथा ‘कृत्’ प्रत्ययाः अपि भवन्ति। कृत् प्रत्ययान्ताः शब्दाः “कृदन्ताः” इति प्रसिद्धाः ।
धातुः + कृत् प्रत्ययः = कृदन्तः ।
पठ् + क्तवत्प्रत्ययः = पठितवत् (पठितवान्)

1. शतृ-शानच् प्रत्ययौ (वर्तमानकालार्थको)
‘शतृ’ प्रत्ययः
वर्तमानकालार्थे परस्मैपदिनः धातोः ‘शतृ’ (अत्) प्रत्ययः प्रयुज्यते ।

शतृ pratyaya is added to parasmipadi roots in favour of subjects and it gives present tense meaning.
उदा : बालकः पठन् हसति ।

‘शानच्’ प्रत्ययः
वर्तमानकालार्थे आत्मनेपदिधातोः शानच् (आन/मान) प्रत्ययः भवति। एतदन्तं विशेषणतया प्रयुज्यते ।

शानच pratyaya is added to atmanepadi roots in favour of subjects and it gives present tense meaning.
उदा : नगरे शोभमानम् उपवनं भवति ।

2. क्त-क्तवतु प्रत्ययौ (भूतकालिको)
‘क्त’ प्रत्ययः अयं सकर्मकात् धातोः कर्मणि प्रयुज्यते। अकर्मकात् धातोः कर्तरि, भावे च भवति। गत्यर्थकात् धातोः कर्तरि, कर्मणि च भवति ।

The क्त pratyayas uses transitive verbs in active voice and intransitive verbs give past tense and impersonal meanings.
उदा : रामेण पाठः पठितः ।
चोरः धावितः । चोरेण धावितम् ।
सेवकः ग्रामं गतः । सेवकेन ग्रामः गतः।

‘क्तवतु’ (तवत्) प्रत्ययः
अयं सर्वेभ्यः धातुभ्यः कर्तरि (कर्थे) प्रयुज्यते।

This pratyaya is the past tense verb form in active voice.
उदा : श्रीनिवासः पाठं पठितवान् ।

3. तव्यत्-अनीयर् प्रत्ययौ (विध्यर्थको)
एतौ विध्यर्थे भवतः। एतौ द्वावपि सकर्मकात् धातोः कर्मणि प्रयुज्यते अकर्मकात् धातोः भावार्थे भवतः। एतदन्तम् अपि विशेषणं भवति ।

These two pratyayas, use transitive verbs in passive voice and the intransitive verbs in impersonal voice and follows the object. These pratyayas give imparative meaning.
उदा : लिखितेन पाठः पठनीयः । (अनीयर्)
छात्रेण उत्तरं वक्तव्यम् । (तव्यत् )

4. कृदन्ताव्ययानि

• क्त्वा प्रत्ययः → अर्चित्वा, भूत्वा इत्यादयः ।
• तुमुन् प्रत्ययः → अर्चितुम्, भवितुम् इत्यादयः।
• ल्यप् प्रत्ययः → आगत्य, प्रविश्य, इत्यादयः ।

अभ्यासः

I. चतुर्थ पदं लिखत ।

1. गम् + क्त्वा ; गत्वा → पठ् + क्त्वा; पठित्वा।
2. या + क्त ; यातः → हस् + क्त; हसितः।
3. पठ् + अनीयर् ; पठनीयः → लिख् + अनीयर्; लेखनीयः।
4. भू + तुमुन्; भवितुम् →लभ् + तुमुन्; लब्धम्।

II. कृदन्तपदं चित्वा प्रत्ययस्य नाम लिखत ।

1. पुष्पेण विकसितव्यम् ।
विकसितव्यम् = तव्यत् प्रत्ययः ।

2. छात्रः अध्येतुं शालां गच्छति।
अध्येतुम् = तुमुन प्रत्ययः ।

3. रामः श्लोकार्थं ज्ञातवान् ।
ज्ञातवान् – क्तवतु प्रत्ययः ।

4. पठते बालकाय लेखनी यच्छतु
पठते – शतृप्रत्ययः ।

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
पूर्वपदार्थप्रधानः एषः भवति ।
(a) बहुव्रीहिः
(b) द्वन्द्वः
(c) अव्ययीभावः
(d) तत्पुरुषः

प्रश्न 2.
‘पद्मनाभः’ अत्र एषः समासः भवति ।
(a) द्विगुः
(b) तत्पुरुषः
(c) अव्ययीभावः
(d) बहुव्रीहिः

प्रश्न 3.
अत्र समूहेतरपदम् इदं भवति।
(a) चोरभयम्
(b) चक्रपाणिः
(c) शूलपाणिः
(d) पद्मपाणिः

प्रश्न 4.
शाकस्यलेशः – शाकप्रति; अहनि अहनि – । अत्र चतुर्थं पदम् ।
(a) अहोरात्रिः
(b) प्रत्यहम्
(c) प्रतिदिनम्
(d) दिनप्रति

प्रश्न 5.
‘शक्तिअनतिक्रम्य’ अत्र समस्तपदम् इदं भवति।
(a) यथाशक्ति
(b) अधिकशक्ति
(c) शक्तिं विना
(d) अशक्तः

Students can Download Sanskrit Lesson 8 विवेकोदयः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 8 विवेकोदयः (गद्यम्)

विवेकोदयः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
भोजस्य पिता कः?
उत्तरम्
भोजस्य पिता सिन्धुलः ।

प्रश्न 2.
कापालिकः कथम् आसीत् ?
उत्तरम्
कापालिकः मूर्तिमान् चन्द्रचूड इव आसीत् ।

प्रश्न 3.
भोजः कुत्र हन्तव्यः?
उत्तरम्
भोजः भुवनेश्वरीविपिने हन्तव्यः ।

प्रश्न 4.
वत्सराजः कदा भोजकुमार गुरुकुलादानाययत्?
उत्तरम्
वत्सराजः लम्बमाने दिवाकरे भोजकुमारं गुरुकुलादानाययत् ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. तदुत्सङ्गे भोज मुमोच ।
2. वत्सराजस्य आकरणाय स्वमङ्गरक्षकं प्राहिणोत्।
3. भोजभूपालः देवप्रसादात् राज्यं पालयामास ।

III. समूहेतरपदं चित्वा लिखत ।

1. राजभवनम्, महाबलः, क्षितिपालपुत्रः, राज्याधिपतिः।
2. ररक्ष, आविश, व्यादिष्टः, प्राह ।

IV. समानार्थकपदं लिखत ।

1. विपिनम् = अरण्यम्
2. दशास्यः = रावणः
3. दिवाकरः = सूर्यः
4. क्षितिपालः = राजा

V. अन्यलिङ्गपदं लिखत ।

1. राजा – राज्ञी
2. पुत्रः – पुत्री
3. योगी – योगिनी
4. बालः – बाला

VI. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. उद्यमे = पुंलिङ्गः – सप्तमीविभक्तिः – एकवचनम् ।
2. हानिः = पुंलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् ।
3. तव = त्रिलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम् ।
4. राजन् = पुंलिङ्गः – संबोधनप्रथमाविभक्तिः – एकवचनम् ।

VII. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
भोजस्य जन्मपत्रिकां दृष्ट्वा दैवज्ञः किमाह?
उत्तरम्
भोजस्य जन्मपत्रिकां दृष्ट्वा दैवज्ञः- ‘एषः भोजराजः पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि, सप्तमासाः, दिनत्रयम् एतावन्तं कालं गौडदेशसहितं दक्षिणापथं पालयति’ इति अवदत् ।

प्रश्न 2.
बुद्धिसागरः मुजं किं प्राह?
उत्तरम्
बुद्धिसागरः मुजं एवं प्राह – ‘यथा त्वं राजाधमः तथैव अमात्याधमो वत्सराजः । राजा यदा धर्मी भवति तदा प्रजाः अपि धर्मिष्ठाः भवन्ति। राजा पापपरायणः चेत् प्रजाः अपि पापपरायणाः भवन्ति’ इति ।

VIII. यथानिर्देशं लिखत ।

1. सहसा वह्निमाविश ।
कः पाठः? विवेकोदयः इति पाठः ।
के ऊयुः? पण्डिता ऊचुः ।
कम् ऊयुः? मुञ्जराजम् ऊचुः ।

2. मया भोजो रक्षितः ।
कः वदति? वत्सराजः वदति ।
कं वदति? बुद्धिसागरं वदति ।
कुत्रागत्य वदति? सभागृहम् आगत्य वदति ।

IX. दशभिः वाक्यैः उत्तरं संस्कृतभाषया कन्नडभाषया आङ्ग्लभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
किमर्थं मुञ्जः भोजं मारयितुं प्रयतते?
उत्तरम्

King Sindula ruled over Dharanagara. He got a son in his old age. When the boy was of five years, the king left him in the care of his brother Munja and died. After getting the ruler’s position Munja became selfish. He sent away his chief minister Buddhisagara and appointed someone else for that post. One day an astrologer came to his court and predicted that Bhoja will rule over the country for 55 years, 7 months and three days. Munja was upset and thought to kill Bhoja.

प्रश्न 2.
वत्सराजः भोजं कथं रक्षति?
उत्तरम्

Munja asked Vatsaraja, one of his close subordinates to kill Bhoja in the Bhuvaneshwari forest. When his advice was not heeded, Vatsaraja took him to Bhuvaneshwari vana and tried to sacrifice him before the Goddess Mahamaya, Vatsaraja told Bhoja – King has given orders for your assassination. Hearing this, Bhoja became sad. After that, he cut his thigh with a knife and wrote a shloka with his blood on a leaf of Vata (banyan) tree and said to Vatsaraja – give this letter to the king. After that Vatsaraja having felt vairagya (detachment from the world) placed Bhoja in the chariot and took him home in the pitch dark. And protected him by placing in the underground cell. Then, getting an artificial head (skull) of Bhoja carved by clever sculptors. Taking with him, he went to the Royal Palace, he showed the head and gave him that letter.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
धाराराज्ये एषः प्रजाः पर्यपालयत् ।
(a) सिन्धुलः
(b) सिद्धराजः
(c) सिद्दण्णः
(d) सिङ्गलः

प्रश्न 2.
वत्सराजः अस्य सामन्तः आसीत् ।
(a) भोजस्य
(b) मुञ्जस्य
(c) विक्रमस्य
(d) सिन्धुलस्य

प्रश्न 3.
दक्षिणापथः अनेन भोक्तव्यः ।
(a) राज्ञा
(b) सिन्धुलेन
(c) मुजेन
(d) भोजराजेन

प्रश्न 4.
वत्सराजः भोजम् अत्र निक्षिप्य ररक्ष ।
(a) भूमिगृहान्तरे
(b) राजभवने
(c) उद्याने
(d) वने

प्रश्न 5.
एषः कृतयुगालङ्कारभूतः ।
(a) श्रीरामः
(b) श्रीकृष्णः
(c) मान्धाता
(d) युधिष्ठिरः

प्रश्न 6.
एषः सभां समागतः ।
(a) राजा
(b) मन्त्री
(c) सामन्तः
(d) कापालिकः

प्रश्न 7.
‘जवा’ शब्दस्य पर्यायपदम् इदम् ।
(a) जिह्वा
(b) जानुः
(c) जन्म
(d) जलम्

प्रश्न 8.
अत्र समूहेतरपदम् इदम् अस्ति ।
(a) सिन्धुलः
(b) मुञ्जः
(c) विक्रमः
(d) भोजः

II. तात्पर्य लिखत ।

प्रश्न 1.
पञ्चाशत् पञ्चवर्षाणि सप्तमासा दिनत्रयम्।
भोजराजेन भोक्तव्यः सगौडो दक्षिणापथः।।
उत्तरम्

King Bhoja will rule the kingdom (of) Dakshinapatha including Gowdadesha (Bengal) for fifty-five years, seven months and three days.

प्रश्न 2.
मान्धाता च महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः?
अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते
नैकनापि समं गता वसुमती मुञ्ज त्वया यास्यति ।।
उत्तरम्

Oh, king! King Mandhata, the ornament of the Satya yuga did pass away. Where is that Rama who got a bridge on the ocean and the destroyer of ten-headed Ravana? (No, he too). Other kings like Yudhistira and so on, also went to their heavenly abodes. This earth certainly did not go with anyone of these kings. But (it seems) that it will surely go with you. The idea is that one day you will also leave this earth.

प्रश्न 3.
राज्ञि धर्मिणि धर्मिष्ठाः पापे पापपरास्तदा।
राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तथा प्रजाः ।।
उत्तरम्

When the king follows Dharma, then the subjects also follow the king. When the king does the sinful works people also do the same. So the king should be a follower of ‘Dharma’only.

Introduction:
This land Bharatabhoomi is called as कर्मभूमि and त्यागभूमि (land of service and land of sacrifice). Here, we come across the life history of renowned men and women personalities. This lesson is selected from the book भोजप्रबन्ध’ composed by Ballalasena. He lived in the 16th century A.D.

पीठिका
भारतभूमिः कर्मभूमिः त्यागभूमिः इति च ग्रन्थेषु बहुधा वर्ण्यते। इयं सनातनभूमिः धन्या यस्याः प्रतिपदं श्रेष्ठनरनारीणां जीवनगाथाभिः प्रतिध्वन्यते। प्रसिद्धेषु संस्कृतकविषु बल्लाळसेनः अन्यतमः । तस्य भोजप्रबन्धात् उद्धृतः अयं पाठः ।

कविकाव्यविचारः

• कविः – बल्लाळसेनः
• कालः – षोडशशतकम्
• प्रदेशः – धारानगरम्
• कृतयः – भोजप्रबन्धः

विवेकोदयः Summary in Kannada

विवेकोदयः Summary in English

King Sindula ruled over Dharanagara. He got a son in his old age. When the boy was of five years, the king left him in the care of his brother Munja and died. After getting the ruler’s position Munja became selfish. He sent away his chief minister Buddhisagara and appointed someone else for that post. One day an astrologer came to his court and predicted that Bhoja will rule over the country for 55 years, 7 months and three days. Munja was upset and thought to kill Bhoja.

He asked Vatsaraja, one of his close subordinates to kill Bhoja in the Bhuvaneshwari forest. When his advice was not heeded, Vatsaraja took him to Bhuvaneshwari vana and tried to sacrifice him before the Goddess Mahamaya, Vatsaraja told Bhoja –King has given orders for your assassination. Hearing this, Bhoja became sad. After that, he cut his thigh with a knife and wrote a shloka with his blood on a leaf of Vata (banyan) tree and said to Vatsaraja – give this letter to the king. After that Vatsaraja having felt vairagya (detachment from the world) placed Bhoja in the chariot and took him home in the pitch dark. And protected him by placing in the underground cell. Then, getting an artificial head (skull) of Bhoja carved by clever sculptors. Taking with him, he went to the Royal Palace, he showed the head and gave him that letter.

The king understanding it’s meaning, fell down on the ground. The king decided to enter fire as a repentance for the assassination of the son. After some time Kapalika a tantrik, came to the court and said – “We revive (bring back to life) one who is killed with weapons. King prayed for the life of Bhoja. “Bhoja has been brought back to life” this story became popular everywhere. Then, climbing on the best elephant, Bhoja entered the royal palace. Then placing Bhoja on the throne, Munja accompanied by his chief queens, went to (a) penance. Bhoja ruled the country in a good manner and was appreciated by ali.

विवेकोदयः Summary in Sanskrit

सारांशः
आदौ धारानगरे सिंधुलो नाम राजा आसीत्। तस्य वृद्धत्वे भोज इति पुत्रः अजायत। स यदा पञ्चवार्षिकः तदा सिन्धुलः, अनुजं मुझं महाबलं मत्वा, राज्यं मुञ्जाय दत्वा तदुत्सङ्गे आत्मजं भोजं मुमोच। ततः सिन्धुलस्य निधनानन्तरं संप्राप्तराज्यसम्पत्तिः मुञ्जः अमात्यं बुद्धिसागरं दूरीकृत्य अन्यं नियोजयामास। एकदा दैवज्ञः भोजस्य जन्मपत्रिकां दृष्ट्वा – “एषः पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि सप्तमासाः दिनत्रयम् – एतावन्तं कालं (भोजराजः) गौडदेशसहितं दक्षिणापथं पालयति” इति अवदत् । एतदाकर्ण्य राजा मुञ्जः भोजं मारयितुं प्रयतते।

एवं चिन्तयन् मुञ्जः सामन्तं वत्सराजम् आहूय भोजं भुवनेश्वरीविपिने हन्तुम् आदिष्टवान् । शिरश्चान्ते पुरमानेतव्यम् इति आदिशत् । सायंङ्काले वत्सराजः भोज गुरुकुलात् आनाययत् । राजा भवद्वधो व्यादिष्टः इति अवदत् । भोजः वटवृक्षस्य पत्रम् आदाय स्वरक्तेन श्लोकमेकं विरच्य नृपाय दातव्यम् इति अवदत् । ततः वैराग्यम् आपन्नः वत्सराजः भोज भूमिगृहान्तरे तं निक्षिप्य ररक्ष। स्वयमेव कृत्रिमविद्याविद्भिः भोजकुमारमस्तकं कारयित्वा राजभवनं गत्वा राजानं दर्शयित्वा, तत्पत्रं अदात् ।

राजा तत्पत्रं पठित्वा ‘मया पुत्रः हतः, तस्य प्रायश्चित्तं करोमि’ इति वह्निप्रवेशं कर्तुं निश्चितवान् । तदा वत्सराजेन प्रेषितः कश्चन कापालिकः – ‘अहं भोजं सजीवं करोमि’ इति उक्त्वा, रात्रौ भोज नदी पुलिनं नीतवान्। ‘योगिना भोजो जीवितः’ इति प्रथा समभूत्। ततः सन्तुष्टः राजा भोजाय राज्यं ददौ ।

Students can Download Sanskrit Lesson 7 अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 7 अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् (वीरनारी)

अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
केळदी साम्राज्यस्य महाराज्ञी का?
उत्तरम्
केळदी साम्राज्यस्य महाराज्ञी चन्नम्मा ।

प्रश्न 2.
चन्नम्मायाः पतिः क?
उत्तरम्
चन्नम्मायाः पतिः सोमशेखरनायकः ।

प्रश्न 3.
राजारामस्य पिता कः?
उत्तरम्
राजारामस्य पिता शिवाजीमहाराजः ।

प्रश्न 4.
युवराजस्य विद्याभ्यासः कुत्र प्रवर्तते ?
उत्तरम्
युवराजस्य विद्याभ्यास: गुरुकुले प्रवर्तते।

प्रश्न 5.
लोके सदा किं शाम्यतु ?
उत्तरम्
लोके वैरं. शाम्यतु ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत

1. प्रजाहितमेव राजहितम् इति सदाहं भावयति।
2. शरणागताय अभयं दीयताम् ।
3. केळदीराज्यस्य प्रजाः सुखेन वसन्तु ।
4. शरणागतं रक्षितुं सर्वस्वं परित्यक्षामः ।

III. घटनानुसारं क्रमशः लिखत ।

1. युद्धे मोगलसैन्यं पराजितम् ।
2. राजारामः चन्नम्मां शरणमागतः ।
3. चन्नम्मा केळदीसंस्थानस्य महाराज्ञी आसीत् ।
4. स्वामिसन्देशं आदाय औरङ्गजेबस्य दूतः प्राप्तः।

उत्तरम्
3, 2, 1, 4

IV. विरुद्धार्थकं पदं लिखत ।

1. विलम्बः × अविलम्बः
2. सुखदा × दुःखदा ।
3. अनामयः × आमयः
4. शूरः × कातरः ।

V. सन्धिं विभज्य नाम लिखत ।

1. पुत्रोऽहम् = पुत्रः + अहम् → विसर्गसन्धिः, पूर्वरूपसन्धिः ।
2. भवतीति = भवति + इति → सवर्णदीर्घसन्धिः ।
3. एतदुपरि = एतत् + उपरि → जश्त्वसन्धिः ।
4. अस्मन्मित्रम् = अस्मत् + मित्रम् → अनुनासिकसन्धिः ।

VI. वाक्ये विद्यमानं कृदन्तपदं चित्वा प्रत्ययस्य नाम लिखत।

1. दूतात् पत्रं गृहीत्वा वाचयति ।
गृहीत्वा – क्त्वान्ताव्ययम् ।

2. स्वामिसन्देशं सः आनीतवान् ।
आनीतवान् – क्तवतु प्रत्ययः, भूतकृदन्तः ।

VII. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. प्रजाहितम् – प्रजाभ्यः हितम् → चतुर्थी तत्पुरुषसमासः ।
2. केळदीराज्यम् – केळदी इति राज्यम् → कर्मधारयसमासः ।
3. देशान्तरम् = अन्य देशः → अव्ययीभावसमासः।
4. धनधान्यतैललवणानि-धनं च धान्यं च तैलं च लवणं च → द्वन्द्वसमासः।

VIII. लघूत्तराणि लिखत ।

प्रश्न 1.
कुमारबसवस्य विद्याभ्यासविषये पुरोहितः राज्ञीं किम् अवदत् ?
उत्तरम्
कुमारबसवस्य विद्याभ्यासविषये पुरोहितः राज्ञी एवम् अवदत् – “वत्से महाराज्ञि, वत्सस्य युवराजस्य विद्याभ्यासः गुरुकुले प्रवर्तते। देवभाषायां च शिक्षणं गुरवः सम्यक् कुर्वन्ति। अस्त्रेषु शस्त्रेषु अश्वारोहणे गजारोहणे च निष्णाताः कुमारं शिक्षयन्ति। काव्ये कुमारस्य महत्यासक्तिः । स्वयं तेन सुभाषितानि रचितानि” इति ।

प्रश्न 2.
औरङ्गजेबेन प्रेषिते’ सन्देशपत्रे किं लिखितम् ?
उत्तरम्
औरङ्गजेबेन प्रेषिते सन्देशपत्रे एवं लिखितम् – “स्वस्ति। भारतवर्षस्य चक्रवर्ती औरङ्गजेबः केळदीराज्यस्य महाराज्ञीम् अभिनन्द्य सस्नेह सन्दिशति। भवत्याः शौर्यस्य कथा श्रुता। अल्पीयसी सेना अस्माकं महतीं सेनां पराजितवती। तत्र भवत्याः कौशलमेव कारणम्। भवत्याः राज्यस्य स्वतन्त्रताम् अनुमन्यामहे । मैत्री चावयोरस्तु । राजारामः क्षान्तोऽस्माभिः। केळदीराज्यस्य प्रजाः सुखेन वसन्तु ।

प्रश्न 3.
प्रजाभिप्रायं स्वीकृत्य चन्नम्मा राजारामं किम् अब्रवीत् ?
उत्तरम्
प्रजाभिप्रायं स्वीकृत्य चन्नम्मा राजारामम् एवम् अब्रवीत् – “यथा प्रजाः आदिशन्ति तथा आचरामि। राजपुत्र राजाराम, दत्तं भवते अभयम्।
शरणागतं रक्षितं सर्वस्वं परित्यक्षामः । इयमस्माकं प्रतिज्ञा” इति।

IX. यथानिर्देशम् उत्तरं लिखत ।

1. किन्तु भवन्तं परिश्रान्तं पश्यामि ।
कः पाठः ? अभयदायिनी इति पाठः ।
का अवदत् ? राज्ञी चन्नम्मा अवदत् ।
अत्र परिश्रान्तः कः ? अत्र परिश्रान्तः राजारामः।

2. भवतु अस्माकं महाराज्ञी अभयदायिनी ।
कः पाठः ? अभयदायिनी इति पाठः।
के अवदत् ? सर्वे सभासदः अवदन् ।
महाराज्ञी का? महाराज्ञी चन्नम्मा ।

3. शरणागतरक्षणं धर्मः, इति अस्माकं श्रद्धा ।
कः पाठः ? अभयदायिनी इति पाठः ।
का अवदत् ? राज्ञी चन्नम्मा अवदत् ।
शरणागतः कः ? शरणागतः राजारामः ।

X. दशवाक्यैः उत्तरं कर्नाटकभाषया, आङ्ग्लभाषया संस्कृतभाषया वा लिखत ।

प्रश्न 1.
चन्नम्माराजारामयोः सम्भाषणं लिखत ।
उत्तरम्

Keladi kingdom was a famous region in Karnataka. King Somashekaranayaka started ruling this kingdom. After his death his wife channamma started ruling this (Keladi) kingdom. She treated her subjects, as a mother who looks after her children and fulfilled their needs. At that time King Aurangazeb of Mughal dynasty conquered the kingdom of Chatrapathi Shivaji. Shivaji’s son Rajarama ran away from the state and approached the Queen of Keladi Rani Channamma and said like this – “I am the son of Chatrapati Shivaji, my brother has been killed by the Moghuls. I am left alone to suffer in miseries, so I decided to take shelter in your kingdom Please protect me’. Then the queen consoled and said him like this – “Your father was the friend of our state in the past years, so I will protect you from the Moghuls.

प्रश्न 2.
पराजयं प्राप्तः मोगल चक्रवर्ती किमिति सन्देशं प्रेषयति ?
उत्तरम्

Channamma gave protection from fear (3742) to Rajarama. Then she defeated the Moghul army. Thus she glorified her name and fame. Defeated Emperor Aurangazeb send a message to the Queen Channamma. In that letter he said like this – “We heard about your noble courage. Your small army defeated our huge army. We are happy by your courage. We will accept your solidarity and freedom (liberty). We wish to continue our friendship. Rajarama forgiven by us. Let the subjects of Keladi be glad and happy. Like this Queen Channamma carved place for herself amongst the great personalities of India.

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
केळदीसंस्थानम् अस्मिन् राज्ये वर्तते ।
(a) कर्नाटक
(b) केरल
(c) आन्ध्र
(d) गोवा

प्रश्न 2.
एषः शिवाजीपुत्रः ।
(a) रामराजः
(b) राजारामः
(c) रामकृष्णः
(d) राजमणिः

प्रश्न 3.
एषा सोमशेखरनायकस्य भार्या आसीत् ।
(a) चन्द्रिका
(b) चम्पका
(c) चन्नम्मा
(d) चन्द्रकान्ता

प्रश्न 4.
एषः यवनचक्रवर्ती आसीत् ?
(a) मुहम्मद्
(b) खासिम्
(c) जब्बार
(d) औरंगज़ेबः

प्रश्न 5.
आमयः – शब्दस्य अर्थः अयं भवति
(a) रोगः
(b) निरोगः
(c) रोगी
(d) निरोगी

प्रश्न 6.
विद्वान् एच्.वि. नागराजरावः अस्मिन् वर्षे जन्म लेभे।
(a) 1941
(b) 1942
(c) 1943
(d) 1944

प्रश्न 7.
अत्र समूहेतरपदम् इदं अस्ति ।
(a) सोमशेखरनायकः
(b) चन्नम्मा
(c) कुमारबसवः
(d) बसवेश्वरः

प्रश्न 8.
‘राज्ञी’ शब्दस्य पुंलिङ्गरूपम् इदं भवति।
(a) राजा
(b) युवराजः
(c) महाराजः
(d) राजारामः

प्रश्न 9.
‘रुच्’ धातोः ईप्सितार्थे कर्तृपदस्य एषा विभक्तिः भवति ।
(a) द्वितीया
(b) तृतीया
(c) चतुर्थी
(d) पञ्चमी

प्रश्न 10.
‘वसन्तु’ अत्र एषः लकारः विद्यते ।
(a) लट्
(b) लोट
(c) लृट्
(d) लङ्

II. श्लोकस्य तात्पर्यं लिखत ।

प्रश्न 1.
काले वर्षतु वासवो वसुमती स्यात्सस्यपूर्णा सदा
लोके शाम्यतु वैरमस्तु सुखदा मैत्री प्रजानां मुदे ।
वाणी वेदमयो जगत्सु सकलेवास्तां प्रतिष्ठापिता
भक्तिर्भूतपतौ तनोतु कुशलं नृणां समेषां भुवि।।
उत्तरम्

Lord Indra should pour the rain on time properly. Earth should be looking more beautiful at all times with greenery. Let enmity (will) be destroyed. Let everyone be glad and happy. Let Samskritha language be spread everywhere in the world. Let everyone be faith (with devotion) with the king. Let all be prosperous in this world.

Introduction:
‘अवस्थानुकृतिर्नाटकम्’ these are the words of Pandit Dhananjaya, the composer of the book ‘दशरूपक’ He meant that a Drama which is a combination of humour, figures of speech and nine rasas. This lesson is a part chosen from the book ‘रूपकचतुष्टयी’ composed by Vidwan H.V. Nagaraj Rao. Vidwaan H.V. Nagarajarao was born in 1942 A.D. He was a Mysorean. Some of his works are 1) भल्लटशतकम्, 2) सूक्तिद्विशती and 3) रूपकचतुष्टयी etc. He was honoured by Kendra SahityaAcademy Award and Rashtrapathi Award.

पीठिका
‘अवस्थानुकृतिर्नाटकम्’ इति नाटकस्य लक्षणं दशरूपके धनञ्जयेन उक्तम् । रूपकभेदेषु नाटकम् अन्यतमम् । प्रस्तुतम् ‘अभयदायिनी’ इति नाटकं विदुषा हेच्.वि. नागराजमहोदयेन विरचितात् ‘रूपकचतुष्टयी’ इति ग्रन्थात् स्वीकृतम्।

कविकाव्यविचारः

• कविः – एच्.वि. नागराजराव् ।
• प्रदेशः – मैसूरुनगरम् ।
• कालः – क्रि. श. 1942 तमे वर्षे जननम् ।
• कृतयः – भल्लटशतकम्, सूक्तिद्विशती, रूपकचतुष्टयी इत्याद्याः ।
• प्रशस्तयः – केन्द्रसाहित्यअकाडमिपुरस्कारः। राष्ट्रपति पुरस्कारः ।

अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् Summary in Kannada

अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् Summary in English

Keladi kingdom was a famous region in Karnataka. King Somashekaranayaka started ruling this kingdom. After his death, his wife channamma started ruling this (Keladi) kingdom. She treated her subjects, as a mother who looks after her children and fulfilled their needs. At that time King Aurangazeb of Mughal dynasty conquered the kingdom of Chatrapathi Shivaji. Shivaji’s son Rajarama ran away from the state and approached the Queen of Keladi Rani Channamma and said like this — “I am the son of Chatrapati Shivaji, my brother has been killed by the Moghuls. I am left alone to suffer in miseries, so I decided to take shelter in your kingdom Please protect me’. Then the queen consoled and said him like this – “Your father was the friend of our state in the past years, so I will protect you from the Moghuls.

Channamma gave protection from fear (3724) to Rajarama. Then she defeated the Moghul army. Thus she glorified her name and fame. Defeated Emperor Aurangazeb send a message to the Queen Channamma. In that letter he said like this – “We heard about your noble courage. Your small army defeated our huge army. We are happy by your courage. We will accept your solidarity and freedom (liberty). We wish to continue our friendship. Rajarama forgiven by us. Let the subjects of Keladi be glad and happy. Like this Queen Channamma carved place for herself amongst the great personalities of India.

अभयदायिनी – आधुनिकनाटकम् Summary in Sanskrit

सारांशः
केळदीसंस्थानस्य सोमशेखरनायकस्य भार्या चेन्नम्मा। पत्युः मरणानन्तरं सा राज्यभारम् अवहत् । सा आत्मनः प्रजाः पुत्रान् इव पर्यपालयत् । तस्मिन् समये मोघलचक्रवर्ती औरङ्गजेबस्य आक्रमणात् भीतः छत्रपति शिवाजीमहाराजस्य पुत्रः राजारामः चन्नम्मा शरणमागतः। तदा राजारामः राज्ञीम् एवम् अवदत् ‘प्रजापरिपालकस्य शिवाजीमहाराजस्य पुत्रोऽहं राजारामः राज्ञी प्रष्टुमिच्छामि’ इति। तदा चन्नम्मा अवदत् – स्वागतं राजपुत्राय अस्मद्राज्यस्य मित्रमासीन्महाराजः शिवाजीप्रभुः इति। तदा राजारामः प्रत्यवदत् – शिवप्रभोः निधनानन्तरं औरङ्गजेबः ममाग्रज हत्वा अस्मद्राज्यम् आक्रान्तवान् । मोघलसेनाः मां हन्तुकामाः प्राप्ताः । अतः अहं शरणम् आगतः, रक्षमाम् इति।

राज्ञी चन्नम्मा तस्मै अभयं दत्वा, शत्रुभिः सह प्रयुघ्य शत्रून् पराजित्य विजयमालां धृतवती। तदा पराजयं प्राप्तः मोघलचक्रवर्तिः एवं सन्देशं प्रेषयति – ‘भवत्याः शौर्यस्य कथा श्रुता । अल्पोयसी सेना अस्माकं महतीं सेनां पराजितवती। तत्र भवत्याः कौशलमेव कारणम्। वयम् अतीव सन्तुष्टाः । भवत्याः राज्यस्य स्वतन्त्रताम् अनुमान्यामहे। आवयोः मैत्री भवतु । राजारामः क्षान्तोऽस्माभिः। केळदीराज्यस्य प्रजा सुखेन वसन्तु’ इति।

Students can Download Sanskrit Lesson 6 समास: Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 10 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 10 Sanskrit नंदिनी Chapter 6 समास:

समास: Questions and Answers, Summary, Notes

Introduction:
Compound words are formed by joining together two or more than two meaningful words. The expounding of a compound explaining the meaning of each of its constituent words with reference to its gender, number and case is called vigrahavakya.

पीठिका
अर्थानुगुणं पदानां संक्षेपः समासः । येन वाक्येन समस्तपदस्य विवरणं क्रियते तत् विग्रहवाक्यम् । समासो नाम संक्षेपः ।

There are four kinds of compounds. They are
समासे चत्वारः भेदाः सन्ति । ते

1. तत्पुरुषसमासः
2. द्वन्द्वसमासः
3. अव्ययीभावसमासः
4. बहुव्रीहिसमासः

अव्ययीभावः

An Avyayibhava (Adverbial compound) samasa consists of two members, the first of which is in most cases an indeclinable and the second a noun, the whole being treated like the nominative etc. So formed as indeclinable, in this compound the first word is prominent.

अयं समासः प्रायः पूर्वपदार्थप्रधानः । सामीप्यादिषु अर्थेषु वर्तमानम् अव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते। अस्मिन् समासे समस्तपदम् अव्ययं भवति ।
उदाहरणम्

1. गङ्गायाः समीपम् = उपगङ्गम्
2. ग्रहस्य समीपम् = उपग्रहम्
3. विघ्नानाम् अभावः = निर्विघ्नम्
4. शक्तिम् अनतिक्रम्य = यथाशक्ति

बहुव्रीहिः

When two or more than words combine together to form a compound word which becomes more important than its constituent words, it becomes a bahuvrihi (attributive compound) samasa. The meaning of words which form this compound has no importance. The whole compound word becomes an adjective of some other words. This samasa is divided into two kinds –

प्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिसमासः । अयं समानाधिकरणः व्यधिकरण: चेति द्विविधः ।

1. समानाधिकरणः
2. व्यधिकरणः

उदाहरणम्
1. समानाधिकरण बहुव्रीहिः

• प्राप्तम् उदकं यं सः = प्राप्तोदकः (ग्रामः)
• कृतं भोजनं येन सः = कृतेभोजनः (बालः)
• दत्तं धनं यस्मै सः = दत्तधनः (भिक्षुकः)
• पतितानि फलानि यस्मात् सः = पतितफलः (वृक्षः)
• नीलः कण्ठः यस्य सः = नीलकण्ठः (मयूरः)
• प्रभूतं सलिलं यस्मिन् तत् – प्रभूतसलिलम् (सरः)

2. व्यधिकरणबहुव्रीहिः

• चक्रं पाणौ यस्य सः = चक्रपाणिः (विष्णुः)
• विषं कण्ठे यस्य सः = विषकण्ठः (शिवः)

अभ्यासः

I. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत

1. नीलकण्ठः = नीलं कण्ठे यस्य सः → व्यधिकरण बहुव्रीहिः ।
2. कृतभोजनः = कृतं भोजनं येन सः → समानाधिकरण बहुव्रीहिः ।
3. प्रतिवर्षम् = वर्षं वर्ष प्रति → अव्ययीभावसमासः।
4. चक्रपाणिः = चक्रं पाणौ यस्य सः → व्यधिकरण बहुव्रीहिः ।

II. चतुर्थपदं लिखत

1. समस्तपदस्य विवरणम् → विग्रहः; समसनं → समासः।
2. अन्यपदार्थप्रधानः → बहुव्रीहिः, उत्तर पदार्थप्रधानः → तत्पुरुषसमासः

इतरप्रश्नाः

I. सूक्तम् उत्तरं चित्वा लिखत ।

प्रश्न 1.
‘समासः’ शब्दस्य एषः अर्थः ।
(a) योगः
(b) संयोगः
(c) लोपः
(d) संक्षेपः

प्रश्न 2.
‘उपग्रहम्’ इदम् अस्य समासस्य उदाहरणम्
(a) तत्पुरुषः
(b) द्वन्द्वः
(c) अव्ययीभावः
(d) बहुव्रीहिः

प्रश्न 3.
एषः समासः अन्यपदार्थप्रधानः भवति
(a) द्विगुः
(b) द्वन्द्वः
(c) बहुव्रीहिः
(d) कर्मधारयः

प्रश्न 4.
चक्रपाणिः-कृष्णः; वृकोदरः …….! अत्र चतुर्थंपदम् इदम् भवति ।
(a) भीमः
(b) घटोत्कचः
(c) गणेशः
(d) कुम्भकर्णः

प्रश्न 5.
अत्र समूहेतरपदम् इदं भवति ।
(a) पारेगङ्गम्
(b) सोदरः
(c) प्रतिदिनम्
(d) प्रतिवर्षम्

प्रश्न 6.
क्रमम् अनतिक्रम्य’ इत्यत्र समस्तपदम् एवं भवति।
(a) यथाक्रमम्
(b) अयथाक्रमम्
(c) क्रमम्
(d) अन्यथाक्रमम्

प्रश्न 7.
विग्रहः अस्य अर्थं बोधयति ।
(a) शब्दस्य
(b) पदस्य
(c) समासस्य
(d) श्लोकस्य

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
१. नीलकण्ठः        – १. तत्पुरुष समासः
२. प्रतिगृहम्          – २. बहुव्रीहिसमासः
३. दशरथपुत्रः        – ३. अव्ययीभावसमासः
४. हरिहरौ            – ४. द्विगु समासः
– ५. द्वन्द्व समासः
उत्तरम्
१ – २, २ – ३, ३ – १, ४ – ५

Students can Download Sanskrit Lesson 23 अनुवादाः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 23 अनुवादाः

पीठिका
जगति अनेकाः भाषाः सन्ति । न हि सर्वे सर्वाः भाषाः जानन्ति । अत: कयाचित् भाषया प्रतिपादितम् अर्थं सर्वेऽपि ज्ञातुं न शक्नुवन्ति । अस्यां स्थितौ भाषान्तरेण तस्यार्थस्य प्रतिपादनम् अपरिहार्य भवति । इदम् अनुसृत्य वदनं भवतीति “अनुवादः” इत्युच्यते ।

There are plenty of languages in the world. Nobody knows all the languages of the world. So ‘Translation’ is the writing or saying from one language to other. Every language has its own speciality and dignity as well. Keeping this in mind, if the translation is done then it would be good, otherwise, it would be just a change of languages.

मातृभाषायाम् अनुवादं कृत्वा लिखत ।

1. नीलमेधः आकाशे सञ्चरति । मेघात् वृष्टिः भवति । वृष्ट्या सस्यानि वर्धन्ते । पशवः सस्यानि भक्षयित्वा जीवन्ति ।

2. युष्माभिः सम्यक् अभ्यासः करणीयः । गुरोः मार्गदर्शनम् अनुसरत । श्वः शालायां परीक्षा प्रचलिष्यति । सम्यक् लिखित्वा उत्तीर्णाः भवतः । उद्योगिनं पुरुषसिहंम् उपैति लक्ष्मीः ।

3. कृषीवलाः क्षेत्रे परिश्रमेण कृषिकार्य कुर्वन्ति । तेषां गृहेषु कुककुटाः, सारमेयाः, गावः च भवन्ति । शुनकः गृहं क्षेत्रं च चोरेभ्यः रक्षति । थेनुः मथुरं दुग्धं ददाति ।

4. आगामिवासरे सुधांशुः वैद्यकीयक्षेत्रे उन्नतध्ययनार्थं विदेशं प्रति ‘गमिष्यति। तत्र वर्षत्रयं सम्यगधीत्य पुनरागमिष्यति । प्रतिप्रामं गत्वा आतीन् सेविष्यते । यतः सेवा हि परमो धर्मः ।

5. नगरेषु इदानीं परिसलमालिन्यम् अधिकमस्ति । तस्मात् जनाः रुगणाः भवन्ति । उत्तमस्वास्थ्यं प्राप्तुं प्रत्यहं योगाभ्यास: करणीयः । सर्वे भवन्तु सुखिनः ।

6. प्राणिषु मानवः श्रेष्ठः । न तत्र कारणं शक्तिः आकाशे वा । किन्तु असदृशी बुद्धि विवेकः च । तथापि लोकेऽस्मिन् एकैकस्मात्, प्राणिनः वस्तुनः च मानवस्य ज्ञातव्यं किञ्चित् विद्यते ।

7. कुलक्षेत्रे सर्वे पाण्डवाः कौरवाः च युद्धाय सन्नद्धाः आसन् । अर्जुनः एकः महावीरः । तस्य सारथिः श्रीकृष्णः । उभयोः पक्षयोः सर्वे युद्धसन्नद्धाः अभवन् ।

8. इन्दुः रात्रौ उदयते । इन्दोः प्रकाशः चन्द्रिका । चन्द्रिकायाः .. ज्योत्स्ना कौमुदीनि अपरे नाम्नी । सा शीतला आह्लादकरी च वर्तते ।

1. Blue (black) clouds are moving in the sky. Rain will be showering down from the clouds. Plants will grow from the rain. Living beings will lead their life by consuming plants.

2. You should practice well. Follow the guidelines of the teacher. The exam will be conducted tomorrow at school. Write correctly and pass in the exam. The money will attain only by those who work hard.

3. Farmers work hard in their fields. Hens, dogs and cows are in their houses. The dog will protect the field and the house from the thieves. The cow gives milk.

4. Sudhanshu will go to foreign next week for higher study in the field of medicine. He will be there for three years and he will return after his studies. Then he will go to every village to serve the people. Because service is the excellent Dharma.

5. Environmental pollution is very high in the cities. So people were affected by so many diseases. One should practice Yoga every day to gain good health. Let everyone be glad and happy.

6. A human being is excellent among all the living beings not only for his strength and personality. Because of his intelligence and quickness of understanding. Even though so many things to learn by every animal and the things.

7. All the Pandavas and Kauravas were ready to fight in the battlefield of Kurukshetra. Arjuna was a great warrior. Sri Krishna was his charioteer. All are ready to fight on both sides.

8. Moon will shine in the night. His light is called Chandrika (moonlight). Jyotsna and Kaumudi were the other names for the moonlight. Moonlight is very pleasant and cool.

संस्कृत भाषायाम् अनुवादं कृत्वा लिखत ।

1. छात्राः प्रतिदिनः शालां गच्छन्ति । शालायाम् अध्यापकाः पाठान् पाठयन्ति । छात्रा: गुरोः मार्गदर्शनम् अनुसरन्ति । जीवने सफलतां विन्दन्ति ।

2. इदं सुन्दरं लालबाग उद्यानम् अस्ति । एतत् क्रि.श. १८ तमे शतमाने निर्माणम् अभवत् । प्रातः तथा सायङ्काले नगरवासिनः अत्र सञ्चरन्ति । विश्रान्तिम् आरोग्यम् आनन्दं विन्दति ।

3. पुरा दरिद्रो मूर्खश्च कमलाकरो नाम बालकः आसीत् । सर्वे तां दृष्ट्वा अपहास्यं कुर्वन्ति स्म । अनेन अवमानितः सः कार्शी गत्वा, सम्यक् पठित्वा महाज्ञानी अभवत् । अतः प्रयत्नेन असाध्यः किमपि नास्ति ।

4. प्रियः छात्राः, अनुदिनं सम्यक् पठत, कालहरणं मा कुरुत । गतो कालः न पुनरायाति । सुखार्थी विद्यां त्यजेत् । विद्यार्थी सुखं त्यजेत् ।

5. भारतं विशालं देशः । अत्र विविध धर्मायाणां सर्वे मतस्थाणाम् असङ्ख्य पुण्यक्षेत्राणां दर्शनं मानसिक तथा आध्यात्मिक तृप्ति जनयति । तत्रत्यः प्रकृति सौन्दर्यं चित्तम् आकर्षयति ।

6. सुभाषितं नाम सुवचनम् । संस्कृतभाषायां मनोहराणि सुभाषितानि सन्ति । इमानि नीतिं बोधयन्ति । तत्वं लोकव्यवहारं च बोधयन्ति ।

7. ग्रामात् बहिः सुन्दरं सरोवरम् अस्ति । सरोवरे कमलानि विकसन्ति । कासारे मीनाः वसन्ति । जलं विना मीनाः न जीवन्ति । सरोवरस्य जलं मधुरम् अस्ति।

8. एषः अस्माकं ग्रामस्य देवालयः । अस्य पुरुतः सरोवर: पृष्ठभागे उपवनम् अपि वर्तते । अस्य दक्षिणपार्श्वे आपणं वामपार्वे क्रीडाङ्गणं (अस्ति)।

Students can Download Sanskrit Lesson 22 प्रबन्धाः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 22 प्रबन्धाः

पीठिका
प्रकृष्टो बन्धः प्रबन्धः इत्युच्यते । निबन्धः इति अस्य नामान्तरम् । नातिविस्तृतः नातिसंक्षिप्तरूपो प्रबन्धः लघुप्रबन्धः इति कथ्यते । प्रबन्धे सरलंनि वाक्यानि अपेक्षितानि । मुख्यतया प्रबन्धाः वर्णनात्मकाः, विचारात्मका:, आख्यानात्मका:, व्याख्यानात्मका:, चेति चतुर्धा विभक्ताः । आभाणकादिभिः प्रबन्धाः आकर्षकाः भवन्ति । एतान् सर्वान् अंशान् मनसि निधाय छात्रैः प्रबन्धाः रचनीयाः ।

प्रबन्धे प्रस्तावना, विषयनिरूपणम्, उपसंहारश्चेति निरूपणक्रमः, अपेक्षितः । प्रस्तावनायां प्रबन्धविषयस्य उपक्रमः, विषयनिरूपणभागे विषयस्य विस्तारः, उपसंहारभागे प्रबन्धविषयस्य सारांशः च भवेत्, प्रबन्धे वाक्यानां ‘परस्परसम्बन्धः आवश्यकः । उदाहरणार्थम् अत्र केलव प्रबन्धाः प्रदत्ताः ।

An essay is a piece of prose writing that gives a complete and clean picture of a particular subject. It will be divided into paragraphs. In each paragraph a particular aspect of the subject is dealt with. An essay include with an introduction, presentation of the subject and the conclusion.

स्वातन्त्र्योत्सवः

भारतीयाः वयमिदानीम् स्वतन्त्रभारते निवासामः । क्रि. श. १९४७ तमे वर्षे अगस्टामासस्य पञ्चदशादिनाङ्के अस्माकं राष्ट्र भारत स्वतन्त्रम् अभवत् । तत् पूर्वम् आङ्ग्लाः द्विशतं वर्षाणि यावत् अस्माकं देशस्य प्रशासनं कृतवन्तः । भारतीयेभ्यः असहनीयं कष्टं दत्तवन्तः । अतः भारतीयाः तेषां विरुद्धम् आन्दोलनमेव कृतवन्तः ।

तस्य परिणामात् भारतीयाः आङ्ग्लशासनात् विमुक्ताः अभवन् । अस्य स्वातन्त्र्यदिनस्य स्मरणार्थं वयं प्रतिवर्षम् उत्सम् आचरामः । देशे सर्वत्र सर्वकारियकार्यालयेषु, शालासु, सार्वजनिकाः च वैभवेन उत्सवमिमम् आचरन्ति । स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे ये देशभक्ताः प्राणर्पणं कृतवन्तः, ये च क्लेशं प्राप्तवन्तः तेषां स्मरणं स्तुतिं च कुर्वन्ति । विविधकार्यक्रमान् आयोजयन्ति । स्वातन्त्र्यवीराणां देशभक्तानां च सन्देशान् पुनः स्मरन्ति ।

अस्मिन् दिने राष्ट्रध्वजस्य राष्ट्रगीतस्य च गौरवं समर्पयन्ति । स्वातंत्र्यवीराणां साहसं सम्पर्कमाध्यमेषु प्रसारयन्ति । इदानीं स्वतन्त्रभारषतस्य प्रगतिः अस्माभिः करणीया । कीर्तिः प्रसारणीया । तदैव अस्माकं जीवनं धन्यं भविष्यति । वन्दे भारतमातरम् ।

दूरदर्शनम्

प्रपञ्चे नैके सम्पर्कमाध्यमाः वर्तन्ते । आकाशवाणी, दूरदर्शनम्, वार्तापत्रिका, दूरवाणी, अन्तर्जालम् इत्यादयः. प्रमुखाः. सम्पर्कमाध्यमाः सन्ति । एतेषु दूरदर्शनस्य महत्वं स्थानमस्ति । दूरदर्शनस्य संशोधकः जे.एल, बयाई महोदयः । दूरदर्शने दर्शनं श्रवणञ्च समकालमेव भवति । तस्मात् अद्यत्वे दूरदर्शनं बहुजनप्रियं प्रधानं च सम्पर्कसाधनमभवत् ।

दूरदर्शनद्वारा गृहे एव उपविश्य राज्यस्य राष्ट्रस्य विश्वस्य च विषयाः द्रष्टं श्रोतुं च शक्यन्ते । विविधभाषासु सर्वकारीयवाहिन्यः च भवन्ति । कर्णाटकभाषायां चन्दन, उदय-ईटीवि-कस्तूरी-इत्याद्याः वाहित्यः प्रसिद्धाः एव । ताः बाहिन्यः जनाकर्षाणार्थं विविधकार्यक्रमान् विशेषरूपेण प्रसारयन्ति । केचन धारावाहीरूपेण प्रसार्यमाणाः कार्यक्रमाः प्रतिनित्यं वीक्षकान् आकर्षयन्ति । दूरतर्शने चलचित्रम्, सन्दर्शनम्, प्रतिभाप्रदर्शनकार्यक्रमाः, सामाजिककार्यक्रमाः. अपि प्रसार्यन्ते । एवमनेन न केवलं मनोरञ्जनम् अपि तु बुद्धिविकासमपि भवति ।

दूरदशीने प्रसार्थभाणाः केत्वन कार्यक्रमाः छात्राणां युवकानां च मनसि दृश्यरिगामं जनयन्ति । निरन्तरं दूरदर्शनवीक्षणेन आलस्यं नेत्रदोषादिकं च भवितुमर्हति । तस्मात् लाभालाभौ विज्ञाय दूरदर्शनस्य उपयोगः कर्तव्यः ।

गणराज्योत्सवः

भारतीयाः प्रतिवर्ष बहून् उत्सवान् आचरन्ति । तत्र केचन उत्सवाः धार्मिकाः अन्ये केत्वन राष्ट्रियाह । राष्ट्रियोत्सवेषु गणराज्योत्सवोऽपि अन्यतयः । जनवरिमासस्य षड्विंशतितमे दिनाङ्के प्रतिवर्ष रााज्योत्सवः आचर्यते ।

अस्माकं राष्ट्र पूर्वं पराधीनम् आसीत् । आङ्ग्लाः भारतीयेभ्यः असहनीयं कष्टं यच्छन्ति स्म । तस्मात् भारतीयः तेषां विरुद्धम् आन्दोलनं कृतवन्तः। तस्य परिगामात् क्रि.श. १९४७ तमे वर्षे अगस्ट् मासस्य पञ्चदशदिनाङ्के भारतं स्वतन्त्रमभवत् । स्वतन्त्रभारतस्य नूतनं संविधानं क्रि.श. १९५० तमे वर्षे जनवरिमासस्य २६ दिनाङ्के अनुष्ठितमभवत् । क्रि.श. १९३० तमे वर्षे जनवरि, मासस्य २६ दिनाङ्के लाहोरनगरे एकमधिवेशनमभवत् । तत्र देशं परकीयेभ्यः विमोचयितुं प्रतिज्ञा कृता आसीत् । तद्दिनं “स्वाधीनतादिवसः” इति प्रतिवर्षम् अचर्यते स्म । स्वातन्त्र्यानन्ताम् अस्मिन् दिने एव नूतनसंविधानं स्वीकृतम् । डा । अम्बेडकरमहोदयः संविधानरचनासमितेः अध्यक्षः आसीत् ।

गणराज्योत्सवदिने सर्वत्र देशे राष्ट्रध्वजारोहणं कृत्वा ध्ववन्दनं कुर्वन्ति । प्रतिराज्यं राजधान्याम् अन्यत्र च पथसञ्चलनम् आकर्षकरूपेण प्रचलति । विभिन्नक्षेत्रेषु विशिष्टसेवां कृतवट्भ्यः गण्येभ्यः प्रशस्तिः प्रदीयते ।

जनसङ्ख्यास्फोट:

अल्पकाले एव जनानम् अनियमिता वृद्धिरेव जनसङ्ख्यास्फोटः इत्युच्यते ।

कारणानि – एकविंशतिशतकेऽस्मिन् अपि बहुत्र दृश्यते बाल्यविवाहः । वैद्यकीयविज्ञानस्य प्रगत्या मरणप्रमाणां न्यूनं जातम् । अज्ञानेन अन्धः श्रद्धया च नैके जनाः सन्ताननियन्त्रणं च जानन्ति नाङ्गीकुर्वन्ति च । इतरेनेशेभ्यः आगतानाम् असङ्ख्याकानाम निराश्रितानां कृते आश्रयं दत्तं भारतेन । जनसङ्ख्यानियन्त्रणे अनासक्तिः दृश्यन्ते केषुचित् जनेषु ।

परिणामाः – देशस्य प्रगतये निर्मिताः समस्तयोजनाः विफलाः भवन्ति । जीवनावश्यकवस्तूनाम् अभाव न्यूनता वा भवति । अरण्यानां विनाशः, कृषिभूमिनाशः, परिसरप्रदूक्षणं च प्रवर्धते । वञ्चनं, हननं, भ्रष्टाचारः, इत्यादिसमाजविरोधीनि कार्याणि सम्भवन्ति । बाधन्ते च जनान् निरुद्येगः, निरक्षरता, अनारोग्यं, दारिद्रयम् इत्यादिसमस्याः ।

निवारणोपायाः – जनसङ्ख्यास्फोटस्य दुष्परिणामान् अधिकृत्य सर्वेषां कृते जनसङ्ख्याशिक्षणं प्रदातव्यम् । बाल्यविवाहस्य प्रतिकूलविषये जनजागरणं करणीयम् । कुटुम्बयोजनाशसनम् अशेषभारतीयानाम् अन्वितं भवेत् । प्रसारमाध्यमद्वारा जनसङ्ख्यानियन्त्रणसस्य प्रचारः करणीयः । एवञ्च जनानां मन:परिवर्तनसमर्थाः कार्यक्रमः भवेयुः ।

Students can Download Sanskrit Lesson 21 पत्रलेखनम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 21 पत्रलेखनम्

पीठिका
पत्रलेखनम् तावत् एका कला । व्यवहारसमये इयं कला अतीव प्रमुखा । हस्तेन लिखितः मुद्राणादिना प्रकटीकृतो वा स्वसन्देश एव पत्रम् । प्रायः सर्वत्र पत्रेषु षडवयवाः सन्ति । ते-

1. शौर्षिका
2. सम्बोधनम्
3. विषयः
4. समाप्तिः
5. हस्ताङ्कनम्
6. सङ्केतश्च

Letter writing is an art. It is of the utmost importance in our everyday life. A letter is normally a printed or a written message. A message consists of the ideas and thoughts of its author. A letter usually consists of the following six parts.

1. The heading
2. The salutation
3. The message or the body of the letter
4. The subscription or courteous leave-taking
5. The signature
6. The superscription of address.

पितरं प्रति पत्रम् ।

।।श्री।

क्षेमम्

मैसूर
०२-११-२०१३

पूज्यपितृचरणानां सन्निधौ प्रणामाः ।

अहम् अत्र कुशली/ कुशलिनी अस्मि । भवन्तः सर्वेऽपि तत्र कुशलिन: इति मन्ये।
अहं सम्यक् पठन् / पठन्ति अस्मि । आगामिनि मासे हम्पे, विजापुरम् इत्यादिक्षेत्रसन्दर्शनार्थं मम मित्राणि गमिष्यन्ति । अहम् अपि गन्तुम् इच्छामि । एतदर्थं कृपया एकसहस्ररूप्यकाणि प्रेषयन्तु इति सविनयं प्रार्थयामि । प्रवासात् आगमनानन्तरं पत्रं लिखिष्यामि ।
पत्रम् लिखन्तु ।

इति भवदीयः पुत्रः/ भवदीया पुत्री
वेङ्कटकृष्णः / कौसल्या

मित्रं प्रति पत्रम् ।

॥श्री।।

मैसूर
०४-११-२०१३

प्रियमित्र / नमस्ते ।

अत्राहं कुशली / कुशलिनी / त्वमपि कुशली / कुशलिनीति भावयामि।
‘अस्माकं शालायाः वार्षिकोत्सव: २०:११:२०१३ दिने पअचलिप्यति । तदा सांस्कृतिककार्यक्रमाः भविष्यन्ति । तस्मिन् कार्यक्रमे अहमपि भागं वहामि । भवान्/ भवती अपि कार्यक्रमार्थम् अवश्यम् आगच्छतु । अन्य: विशेष: नास्ति । पत्रं लिखतु ।

इति भवदीयः प्रियसखः / या प्रियसखी
कनकप्रियः/ कमलवल्ली

नगरपालिका प्रति पत्रम् ।

सकाशात्

श्री पद्यनाभः
भासमार्गः
श्रीनिवासपुरम्
सोसले

सविधे,

प्रबन्धप्रमुखः
नगरपालिका कार्यालयः ।
मुख्यमार्गः
सोसले

मान्याः

विषय- स्वच्छतापालनार्थं निवेदनम् ।

सप्ताहद्वयतः अत्र कुजलकुल्यातः बहिः जलं निस्सरति । तेनायं. प्रदेश: दुर्गन्धेन व्याप्तः । मार्गेषु जलप्रवाहकारणात् जनानां गमनागमनमपि कष्टकर सज्जातम् । अतः शीघ्रं समुचितां व्यवस्थां कुर्वन्तु इति सविनयं प्रार्थयामि ।

धन्यवादेन सह,

भवदीयः
पद्मनाभः

दिनाङ्कः – ०५-११-२०१३
स्थलम् – सोसले

Students can Download Sanskrit Lesson 20 छन्दः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 20 छन्दः

पीठिका
श्लोके अक्षराणां पदानां च नियता विन्यासरीतिः छन्दः इति कथ्यते । भगवान् विङ्गलाचार्यः अस्य शास्त्रस्य प्रवर्तकः इति ज्ञायते । छन्दसि भेदद्वयं अस्ति । मात्राच्छन्द्रः अक्षरच्छन्दः इति । यत्र स्वरनियतां मात्राम् अवलम्ब्य श्लोकरचनं भवति, तत्र मात्राच्छन्दः । यत्र नियतानि अक्षराणि अवलम्ब्य श्लोकरचनं भवति, तत्र अक्षरच्छन्दः इति व्यवहियते।

Prosody is the style of placement of alluring the letters or words in poems. Bhagavan Pingalacharya is the author of this shastram. There are two kinds in prosody. They are मात्राच्छन्दः and अक्षरच्छन्दः.

श्लोकः चतुष्पादात्मकः भवति । प्रत्येकस्मिन् पादे लक्षणमनुसृत्य नियतानि अक्षराणि भवन्ति । एतानि अक्षराणि हस्वदीर्घभेदेन लघु गुरु इति संज्ञां लभन्ते । एकमात्रावध्यक्षरं लघुः । द्विमात्रावध्यक्षरं गुरु । U इति चिन्हें लघुसंकेतः । “_” इति चिन्हं गुरुसङ्केतः । मात्रा नाम हस्वरोच्चारणकालः।
हस्वस्वरः हस्वस्वरयुक्त व्यञ्जनञ्च लघुः । दीर्घस्वरयुक्तव्यञ्जनानि, अनुस्वारयुक्तः, विसर्गसहितः संयुक्ताक्षरस्य पूर्वे स्थिताः. हस्वस्वरोऽपि गुरुः इत्येव गण्यते.

A verse consists of four lines. There are letters in each line according to the particular meter. These letters are called Laghu and Guru on the basis of short and long vowels. The symbol “U” stands for (short) laghu syllable. The symbol “-” stands for a long vowel or guru syllable. Matra means the time to pronounce a short vowel. One matra or instant is allotted to a short vowel and two matras are allotted to a long vowel. Short vowels should be regarded as laghu and long vowels as a guru. But when a short vowel is followed by an Anuswara (nasal) or Visarga (short of hard breathing) or by a conjunct consonant, it should be regarded as a guru. The last syllable of a line is either Guru or laghu according to the requirement of the meter.

त्रयाणां अक्षराणां समूहः गणः । गळुगुरूणां विविधविन्यासक्रमेण अष्टगणाः भवन्ति । गुरुलघूनां अनुसारेण अष्टगणानां प्रस्तारः अत्र वर्तते ।
In Prosody Gana means the fixed number of syllables or groups of Matras. Aksharagana consists of groups of three syllables each. There are eight Aksharaganas. The names and schemes of these ganas are given here.

The following Sutra helps to find out guru and laghu syllables and Akshara ganas easily.

अनुष्टुप्च्छन्दः
अनुष्टुप्च्छन्दः प्रतिपादम् अष्टाक्षराणि । अत्र चतुर्षु अपि पादेषु पञ्चमं लघु, षष्ठं च गुरु, प्रथम-तृतीयपादयोः सप्तमाक्षरं गुरु, द्वितीय-चतुर्थपादयोः साप्तमाक्षर लघु भवति।

In this anusthubh metre, the fifth syllable of each line is laghu, the seventh syllable of second and fourth lines are laghu. The sixth syllable of each line is guru. In this metre, there are eight syllables in each line of the verse.

लक्षणम् : स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौज गौगः ।
इन्द्रवज्रायां प्रतिपादम् एकादश अक्षराणि । त – त – ज गणाः – गुरुद्वयश्च ।
In this meter, each quarter consists of eleven syllables. This vrutta consisting of ज त ज ganas regularly and ending in two gurus.