Fazal

Students can Download Sanskrit Lesson 6 तिडन्तम् उपसर्गाश्च Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 6 तिडन्तम् उपसर्गाश्च

तिडन्तम् उपसर्गाश्च Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
क्रियापदस्य मूलरूपं धातुः । धातोः विकरणाख्यातप्रत्ययोः योगेन क्रियापदरूपं सिध्यति । क्रियापदम् तिडन्तम् इत्यपि व्यवहियते । प्रायः द्विसहस्राधिका धातवः सन्ति। ते दशसु गणेषु विभक्तः । एते पुनः परस्मैपदिनः आत्मनेपदिनः, उभयपदिनः इति त्रिधा विभक्ताः । सर्वेषामपि धातूनाम् कालाद्यार्थप्रतिपादनार्थं दशलकाराः भवन्ति। ते च –
लट् वर्तमाने लेट् वेदे भूते लुङ् – लङ् लिटस्तथा ।
विध्याशिषोस्तु लिङ् लोटौ लुङ् – लुट् च भविष्यति ।

1. लट् – वर्तमानकालः
2. लड़, लुड़, लिट् – भूतकालः
3. लृट, लुड़, लृङ – भविष्यत्कालः
4. लोट् – आज्ञानिमन्त्रणाम्त्रणादि – अर्थेषु
5. लिङ् – विधिलिङ् (सम्भावना-उपदेश-विधि-इच्छादिष्वर्थेषु)
6. लेट् – एष लकारः वेदे एव उपयुज्यते।

अष्टम कश्यायां परस्मैपद – आत्मनेपद-धातूनां लट् – लङ्-लुट्- लोट् लकाराणां रूपाणि अधीतानि । अस्मिन् वर्षे आत्मनेपदधातूनां लट्, लङ्, लुट्, लोट्, विधिलिङ् लकाराणां परिचयं प्राप्नुमः।

The fundamental word form of the verb is called ‘Root’ (Dhatu). By adding the variational sign and तिड़ suffix we can get क्रियापद or verb. Verb is called as तिङन्त. More than 2000 roots are in Sanskrit. These roots are classified into 10 ganas (groups). Among these roots, some are परस्मैपदि-आत्मनेपदि and उभयपदि. They have got three persons. To indicate the special state of the verbs, there are ten lakaaras (tense and moods). They are

1. लट् (Present tense)
2. लेट् (Used in vedas)
3. लुड् (Past tense Aorist)
4. लड् (Past tense imperfect)
5. लिट् (Past tense perfect)
6. लुट् (First future)
7. लृट् (Second future)
8. तिड् (Potential and Benedictive)
9. लोट् (Imperative)
10. लुङ् (Conditional)

उपसर्गाः
‘उपसर्गाः क्रियायोगे’ इति पाणिनीसूत्रानुसारेण प्रदायः क्रियापदानां योगे उपसर्ग संज्ञां लभन्ते । उपसर्गाः द्वाविंशति भवन्ति । उपसर्गाः अपि अव्ययरूपाः। एते क्रियापदानामादौ प्रयुज्यन्ते । ते – “प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि. आङ्, नि, आधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप” – इति ‘उपसर्गाणां योगेन क्वचित् धातूनां अर्थः व्यत्यस्तः भवति। वचचित् प्रकृष्टार्थ प्राप्नोति । क्वचित् परस्मैपदिनः आत्मने परिरूपेण परिवर्तन्ते।

उपसर्गेण धात्वर्थः बलदादन्यत्र नीयते ।
प्रहाराहारसंहारविहार परिहारवत् ।।
उदाः
उपसर्गाः + धातुः = क्रियापदम्

• प्र + ह = प्रहरति
• सम + ह = संहरति
• आ + ह = आहरति (आनयति)
• वि + ह = विहरति (विहारं करोति)
• परि + ह = परिहरति

According to the rule of Paanini – उपसर्गाः क्रियायोगे’ when the प्र, परा added the verbs those are called as prepositions. They are twenty two in numbers. The उपसर्गा ‘s precede a root (धातु), when preceded by a preposition, the meaning of the root will change. Some times the meaning of a root is forcibly carried to another meaning. There are twenty-two prepositions : “प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि. आङ्, नि, आधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप”
Ex:

• प्र + हृ = प्रहरति (Beating)
• सम् + ह = संहरति (Killing)

अभ्यासः

I. लकारपुरुषवचनानि लिखत।

1. पठेयम् = विधिलिङ्लकारः – उत्तमपुरुषः – एकवचनम् ।
2. सन्तु = लोट्लकारः – प्रथमपुरुषः – बहुवचनम् ।
3. वन्दध्वे = लट्लकारः – मध्यमपुरुषः – बहुवचनम् ।
4. वन्दै = लोट्लकारः – उत्तमपुरुषः – एकवचनम् ।

II. इतरवचनरूपाणि लिखत ।

1. पठेः – पठेतम् – पठेत
2. असानि – असाव – असाम
3. वन्दस्व – वन्देथाम् – वन्दध्वम्
4. वन्देय – वन्देवहि – वन्देमहि

III. वाक्ये योजयत ।

1. आहरति = बालिका पुष्पं आहरति ।
2. आसीत् = श्रीरामः पुरुषोत्तमः आसीत् ।
3. कुर्मः = वयं परोपकारं कुर्मः ।
4. सेवताम् = यूयं गुरून् सेवताम् ।

IV. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. पठति – विधिलिङ्लकारः
2. लभताम् – लट्लकारः
3. अपठत् – लोट्लकारः
4. पठेत् – लुट्लकारः
5. पठिष्यति – लड्लकारः
उत्तरम्
1. लट्लकारः
2. लोट्लकारः
3. लट्लकारः
4. विधिलिडालकारः
5. लट्लकारः

इतरप्रश्नाः

I. श्लोकौ पूरयत ।

1. लट् __________।
_________ भविष्यति ।

लट्वर्तमाने लेट्वेदे भूते लुङ् – लङ् – लिटस्तथा ।
विध्याशिषो स्तु लिङ् लोटौ लुङ्-लृट् च भविष्यति ।।

2. उपसर्गाण धात्वर्थः बलादन्यत्र नीयते ।
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत् ।।

II. इतरवचने लिखत ।

1. पठति _______ _________ ।
2. _____ _________ स्युः ।
3. ________ करिष्यतः _______ ।
4. ______ __________ वन्देरन् ।

उत्तरम्

1. पठतः, पठन्ति ।
2. स्यात्, स्याताम्
3. करिष्यति, करिष्यन्ति ।
4. वन्देत, वन्देयाताम् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 15 सिद्धिक्षेत्रम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 15 सिद्धिक्षेत्रम्

सिद्धिक्षेत्रम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
लयाधिकारी कः ?
उत्तरम्
लयाधिकारी शिवः ।

प्रश्न 2.
आदिचुचनगिरि क्षेत्रस्य प्रधानभूतः देवः कः ?
उत्तरम्
आदिचुचनगिरि क्षेत्रस्य प्रधानभूतः देवः श्री गङ्गाधरेश्वरः ।

प्रश्न 3.
आदि चुञ्चनगिरि वने को असुरौ आस्ताम् ?
उत्तरम्
आदिचुञ्चनगिरि वने चुक्षुः कञ्चश्चेति द्वौ असुरौ आस्ताम् ।

प्रश्न 4.
आदिचुञ्चनगिरिः कुत्रास्ति?
उत्तरम्
आदिचुञ्चनगिरिः कर्णाटकराज्ये मण्ड्यमण्डले नागमङ्गलपत्तनस्य समीपे अस्ति ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. क्षेत्रमिदं _________ इति प्रसिद्धमस्ति । (सिद्धिक्षेत्रम्)
2. _________ नदी दक्षिणागङ्गा इति प्रसिद्धा । (कावेरी)
3. भारतदेशस्य उत्तरभागे स्थितं भाग ____________ इति कथयन्ति । (आर्यावर्तः)
4. कालभैरवेश्वरस्य दक्षिणे पार्श्वे __________ अस्ति । (मालविकादेव्याः)

III. अन्यलिङ्गपदं लिखत ।

1. अस्य – अस्याः ।
2. रमणीयः – रमणीया ।
3. अयम् – इयम् ।
4. सः – सा ।

IV. सन्धिं कृत्वा सन्धिनाम लिखत ।

1. अत्र + एव = अत्रैव – वृद्धिसन्धिः ।
2. रमणीये + अस्मिन् = रमणीयेऽस्मिन् – पूर्वरूपसन्धिः ।
3. को + अपि = कोऽपि – पूर्वरूपसन्धिः विसर्गसन्धिश्च ।
4. इति + आदिदेश = इत्यादिदेशः – यण्सन्धिः ।

V. पुरुषत्रये लिखत ।

1. अस्ति = लट्लकारः, परस्मैपदी, भू धातुः
प्र. पुरुषः – अस्ति – स्तः – सन्ति
म. पुरुषः – असि – स्थ: – स्थ
उ. पुरुषः – अस्मि – स्वः – स्मः

2. अस्ति = लट्लकारः, परस्मैपदी, भू धातुः
प्र. पुरुषः – अभवत् – अभवताम् – अभवन्
म. पुरुषः – अभवः – अभवतम् – अभवत
उ. पुरुषः – अभवम् – अभवाव – अभवाम्

3. गच्छतु- लोट्लकारः, परस्मैपदी, गम् धातुः
प्र. पुरुषः – गच्छतु/गच्छतात् – गच्छताम् – गच्छन्तु
म. पुरुषः – गच्छ/गच्छतात् – गच्छतम् – गच्छत
उ. पुरुषः – गच्छनि – गच्छाव – गच्छाम

VI. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
१. मालविकादेवी – 1. वृक्षः
२. हासननगरे – 2. परशिवः
३. लयाधिकारी – 3. आदिचुञ्चनगिरिमहाविद्यालयः
४. शाल्मली – 4. मालम्मा
उत्तरम्
१ – 4, २ – 3, ३ – 2, ४ – 1

VII. इतरवचनरूपाणि लिखत ।

1. तपः – तपसी – तपांसि
2. तस्मिन् – तयोः – तेषां
3. अभवत् – अभवतां – अभवन्
4. शोभते – शोभेते – शोभन्ते

VIII. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
पुराणरीत्या आदिचुचनगिरेः का कथा भवति ?
उत्तरम्
एकदा लयाधिकारी परशिवः सिद्धयोगिरूपधारी भूत्वा ‘चुञ्चनकट्टे’ इति प्रदेशम् आगतः । कावेरी तटे तपः प्रारभत । तदा रावणेनापहतां सीतां अन्वेष्यमाणौ रामलक्ष्मणौ तत्र आगतवन्तौ तौ शिवस्तुतिं अकुरुताम् । स्तुत्या सन्तुष्टः परशिवः तौ अनुगृहीतवान् इति पुराणेषु उक्तम् अस्ति ।

IX. दीर्घ उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
‘आदिचुचनगिरिः’ इति नाम कथं प्रथितम् अभवत्?
उत्तरम्
The following is the story about this place in the Purana. Once Lord Shiva came here to perform penance for the welfare of the three worlds. He sat in penance on the banks of the river Kaveri near Chunchanakatte place. Rama and Lakshmana came there in search of Seetha. They saw Lord Shiva there and prayed to him. Lord Shiva having pleased by their stotra and blessed them. According to a tale story – two cruel beings (rakshasas) by the name ‘Chunchu and Kancha’ were giving trouble to the sages. So they took shelter in the lotus feet of Shiva. Lord Shiva killed both the Rakshasas. So this place was famous as ‘Chunchanagiri’.

इतरप्रश्नाः

I. पर्यायपदं लिखत ।

1. पवित्रम् = पावनम्
2. प्रसिद्ध = प्रख्यातः
3. सदा = सर्वदा
4. लयः = नाशः

II. विरुद्धार्थकपदं लिखत ।

1. आगतः × निर्गतः
2. स्तुतिः × निन्दा
3. असुरः × सुरः
4. उत्तरः × दक्षिणे

पीठिका
भारतदेशस्य उत्तरभागे काशी, अयोध्या, मथुरा, बदरी, केदारदीन च पुण्यक्षेत्राणि विराजन्ते । दक्षिणभारते अस्माकं कर्नाटक राज्ये गोकर्णः, उडुपि, धर्मस्थलं इत्यादीनि पवित्रस्थानानि विराजन्ते । एतादृशपुण्यक्षेत्रेषु ‘आदिचुचनगिरिः’ सिद्धिक्षेत्रमिति प्रथितम् ।

India is a sacred land of pilgrim centres. Northside of Vindhya mountain is called as ‘Aryavartha’. In the northern part of India, there are famous pilgrim centres like Kaashi, Ayodhya, Mathura, Badari and Kedar. In the south in our Karnataka state – Gokarna, Udupi, · Dharmasthala are the famous pilgrim places. Among these ‘Aadhichunchanagiri’ is an extraordinary pilgrimage. This place is also known as ‘Siddikshetra’.

सिद्धिक्षेत्रम् Summary in Kannada

सिद्धिक्षेत्रम् Summary in Sanskrit

सारांश:
पवित्रक्षेत्रमिदं ‘आदिचुञ्चनगिरिः’ कर्णाटकराज्ये मण्ड्यमण्डले नागमङ्गलपत्तनस्य समीपे विराजते । उन्नतगिरियुक्तं क्षेत्रमिदं चन्दनादिवृक्षः परिवृते परिसरे विराजते । अत्र बने मयूरादयः प्राणिपक्षिणः तथा वनस्पतयः सुगन्धपुष्पलताः दृश्यन्ते । वनमिदं ‘मयूरवनम्’ इति प्रसिद्धम् । इदं क्षेत्रं पुराणप्रसिद्धमपि भवति । एक्दा परशिवः सिद्धयोगिरूपधारी भूत्वा । ‘चुचनकट्टे’ प्रदेशम् आगतः । तत्र कावेरीतीरे तपः आरभत । तदा सीता अन्वेष्यमाणौ रामलक्ष्मणौ आगतवन्तौ । तौ शिवस्तुतिं अकुरुताम् । स्तुत्या सन्तुष्टः शिवः तौ अनुगृह्य तप: ताप्तुं चुञ्चनगिरिक्षेत्रं अगच्छत् । जनपदानां कथानुसारेण यदा परशिवः चुञ्चनगिणि अरण्ये ध्यानस्थः अभवत् दतदा तत्र चुञ्चः कञ्चश्येति द्वावसुरौ निवसन्तौ आस्ताम् । एतयोः असुरयोः हिंसाम् असहमानाः ऋषिगणाश्च ईश्वरं प्रार्थितवन्तः । तदा सः सिद्धयोगी तौ असुरौ जघान । एवम् आदौ चुञ्चासुरस्य निवयासात् क्षेत्रमिदं ‘आदिचुञ्चनगिरिः’ इति प्रथितमभवत् ।

अत्र अनेके देवालयाः शोभन्ते । तेषु गङ्गाधरेश्वरः, मल्लेख्वरः, कालभैरवेश्वरः, मालाम्बिका इत्यादयः प्रमुखाः । प्रतिवर्षमत्र रथोत्सव: बैभवेन प्रचलति । कालभैरवेश्वरदेवालयः इदानी क्षेत्राध्यक्षाणां श्री बालगङ्गाधारनाथमहास्वामिनां परिश्रमेण बृहन्मन्दिरं निर्मितमस्ति । प्रतिदिनं सहस्राधिकाः जनाः आत्रागच्छन्ति । अस्य क्षेत्रस्य मठस्य शिक्षणसंस्ता: कर्णाटकराज्ये अनेकग्रामेषु नगरेषु च विद्यन्ते । संस्कृतस्य प्रसारार्थं प्रचारार्थञ्च श्रीमठद्वारा श्रीकालभैरवेश्वर संस्कृतवेद-आगममहाविद्यालयः, स्थापितः । हासननगने श्री आदिचुञ्चनगिरि संस्कृतमहाविद्यालयः स्थापितः वर्तते । एवं संस्कृतस्य पोषणार्थं स्वामिभिः प्रदत्तं योगदानम् अद्वितीयमस्ति।

सिद्धिक्षेत्रम् Summary in English

‘Adichunchanagiri’ is an extraordinary pilgrim centre of Karnataka. It is situated near Nagamangala city of Mandya district. It is surrounded with the mountain which is full of sandalwood and other precious trees. Plenty of animals and birds are living in the nearby forest. Plenty of peacocks can find in that area. So this place is also called as ‘Mayoora Vanam’ (peacock garden) by the Government of Karnataka.

The following is the story about this place in the Purana. Once Lord Shiva came here to perform penance for the welfare of the three worlds. He sat in penance on the banks of the river Kaveri near Chunchanakatte place. Rama and Lakshmana came there in search of Seetha. They saw Lord Shiva there and prayed to him. Lord Shiva having pleased by their stotra and blessed them. According to a tale story – two cruel beings (rakshasas) by the name ‘Chunchu and Kancha’ were giving trouble to the sages. So they took shelter in the lotus feet of Shiva. Lord Shiva killed both the Rakshasas. So this place was famous as ‘Chunchanagiri’.

Many temples are situated in this place. Important temples are Gangadhara, Malleshwara, Kaalabhairava and Malambikadevi. At the time of yearly Rathotsava (chariot festival), thousands of devotees will take part in the Rathotsavam. Sri Kalabhairaveshwara temple is renovated by His Holiness Sri Balagangadharanatha Swamy who is the president of the pilgrimage.

Plenty of educational institutions of Adichunchanagiri Mutt were established in the villages and the urban of Karnataka. Not only that Sri Kalabhairaveshwara Samskrutha and Agama Paathashala was started for Samskrutha education. Sri Adichunchanagiri College of Hassan also famous for teaching Samskrutha. Like this, His Holiness Sri Balagangadharanatha Swamy is the model for everyone to do welfare.

Students can Download Sanskrit Lesson 14 कारकाणि विशेषव्या-करणांशाश्च Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 14 कारकाणि विशेषव्या-करणांशाश्च

कारकाणि विशेषव्या-करणांशाश्च Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
यत् क्रियान्वयी तत् कारकम्’ । यत् सुबन्तं वाक्ये क्रियया सह अन्वयं प्राप्नोति तत् कारकम् । कारकेषु षट् भेदाः सन्ति ।

Karaka (syntax) is that which governs the verbs. That which makes action is called as karaka. The karaka is of six kinds.

उदाहरणम्

विशेषव्याकरणांशाः
विभक्तिः द्विविधा कारकविभक्तिः, उपपदविभक्तिश्चेति । केषाञ्चन अव्ययानां योगे नामपदानां विभक्तिपरिवर्तनं भवति । इदमेवउपपदविभक्तिः इति कथ्यते । उपपदविभक्तिरेव विशेषव्याकरणांश: इत्यभिधीयते ।

Cases (Vibhakti) are two kinds, they are karaka and up pada. When the indeclinables (Avyaya) are used in a sentence, then the case of the noun will be changed. This is called उपपद. उपपदs are also called as विशेषव्याकरणांश’s.

१. अभितः, परितः, उभयतः, प्रति इत्यादीनां अव्ययानां योगे तत्सम्बद्धं पदं द्वितीयाविभक्त्यन्तं भवति ।
When the indeclinables – अभितः, परितः, उभयतः, and प्रति are used in a sentence, then the noun will be in द्वितीयाविभक्त्यन्तं ।

उदा :

• कृष्णं अभितः गोपिकाः नृत्यन्ति ।
• शाला परितः मार्गाः सन्ति ।
• नगरेषु मार्गम् उभयतः आपणानि सन्ति ।
• कौसल्या विद्यालयं प्रति गच्छति ।

२. ‘सह, साकम्, समम्, सार्धम्, अलम् ऐतषां योगे तत्सम्बद्धं पदं तृतीयाविभक्त्यन्तं भवति ।
सह-साकम्-समम्-सार्धम्-अलम् तृतीयाविभक्ति ।
सह, साकम्, समम्, सार्धम् When these indeclinables are used in a sentence, then the noun will be in तृतीयाविभक्त्यन्तं।

उदाहरणम्

• रामेण सह / साकम् / समम् / सार्धम् सीता वनम् अगच्छत्।
• अलं विवादेन ।

३. नमः, स्वस्ति, स्वहा इत्यादीनां योगे तत्सम्बद्धं पदं चतुर्थीविभक्त्यन्तं भवति ।
When the word is used in a sentence, then the noun will be in नमः-स्वस्ति-स्वाहा or चतुर्थीविभक्ति ।

उदाहरणम्

• श्रीनिवासाय नमः ।
• मित्राय स्वस्ति ।
• इन्द्राय स्वाहा ।

४. प्राक्-बहिः आरभ्य इत्यादीनां योगे तत्सम्बद्धं पदं पञ्चमी विभक्त्यन्तं भवति ।
When these indeclinables प्राक् – बहिः आरभ्य are used in a sentence, then the noun will be in पञ्चमीविभक्ति ।

४. ‘विना’ इति अव्ययस्य योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमीविभक्त्यन्तं वा भवति।
When the word ‘विना’ is used in a sentence, then the noun will be in द्वितीया-तृतीया or पञ्चमीविभक्ति ।

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कारकं नाम किम् ?
उत्तरम्
यत् क्रियया सह अन्वयं सम्बन्धं प्राप्नोति तत् कारकम् ।

प्रश्न 2.
का विभक्तिः कारकं न भवति ?
उत्तरम्
षष्ठीविभक्तिः कारकं न भवति ।

प्रश्न 3.
‘विना’ इति अव्यययोगे का: विभक्त्यः भवन्ति ?
उत्तरम्
‘विना’ इति अव्यययोगे द्वितीया-तृतीया अथवा पञ्चमी विभक्त्यः भवन्ति ।

II. वाक्यदोष परिहरत ।

प्रश्न 1.
भोजनस्य प्राक् हस्तपादौ प्रक्षालय ।
उत्तरम्
भोजनात् प्राक् हस्तपादौ प्रक्षालय ।

प्रश्न 2.
नगरस्य अभितः ग्रामाः सन्ति ।
उत्तरम्
नगरं अभितः ग्रामाः सन्ति ।

प्रश्न 3.
मित्रं स्वस्ति ।
उत्तरम्
मित्राय स्वन्ति ।

प्रश्न 4.
तक्रस्य विना भोजन नास्ति ।
उत्तरम्
तर्कविना भोजनं नास्ति ।

III. चतुर्थपदं लिखत ।

1. चतुर्थी – सम्प्रदानम् : सप्तमी- अधिकरण ।
2. कर्मकारकम् – द्वितीया : अपादानम् – पञ्चमी ।
3. नमः – चतुर्थीविभक्तिः : सार्धम् – तृतीयाविभक्तिः ।

IV. वाक्यं रचयत ।

1. परितः = शालां परितः वृक्षाः सन्ति ।
2. सह = कृष्णेन सह राधा आगच्छति ।
3. बहिः = गृहात् बहिः उद्यानं वर्तते ।
4. नमः = श्री आञ्जनेयाय नमः ।

V. अत्र कारकाणि निर्दिशत ।

1. भीमः बकासुरं हन्ति ।
भीमः = कर्तृकारकम्, बकासुरम् = कर्मकारकम्

2. सीता अशोकवने आसीत् ।
सीता = कर्तृकारकम्, अशोकवने = अधिकरणकारकम्

3. आकाशात् बृष्टिः भवति ।
आकाशात् = अपादानकारकम्, बृष्टिः = कर्तृकारकम्

4. सूर्याय अयं ददाति ।
सूर्याय = संप्रदानकारकम्, अर्घ्य – कर्मकारकम्

VI. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कति कारकाणि सन्ति ? तानि कानि?
उत्तरम्
कारकाणि षट् । तानि – कर्तृकारकम्, कर्मकारकम्, करणकारकम्, संप्रदानकारकम्, अपादानकारकम्, अधिकरणकारकम्।

इतरप्रश्नाः

I. विभक्तीनां नामानि लिखत ।

1. प्रथमा विभक्तिः
2. संबोधन प्रथमा विभक्तिः
3. द्वितीया विभक्तिः
4. तृतीया विभक्तिः
5. चतुर्थी विभक्तिः
6. पञ्चमी विभक्तिः
7. षष्ठी विभक्तिः
8. सप्तमी विभक्तिः

Students can Download Sanskrit Lesson 13 मार्गस्थो नावसीदति Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 13 मार्गस्थो नावसीदति

मार्गस्थो नावसीदति Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
कस्य वने संस्कारः न क्रियते ?
उत्तरम्
सिंहस्य वने संस्कारः न क्रियते ।

प्रश्न 2.
नरः प्रत्यहं किं प्रत्यवेक्षेत ?
उत्तरम्
नरः प्रत्यहं आत्मनः चरितं प्रत्यवेक्षेत ।

प्रश्न 3.
पाणिः केन शोभते?
उत्तरम्
पाणिः दानेन शोभते ।

प्रश्न 4.
लक्ष्मी: कम् उपैति?
उत्तरम्
लक्ष्मी उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति ।

प्रश्न 5.
मुक्तिः कथं प्राप्यते ?
उत्तरम्
मुक्तिः ज्ञानेन प्राप्यते ।

II. सन्धिं कृत्वा नाम लिखत :

1. प्रत्यवेक्षेतः = प्रति + अवेक्षेत – यण्सन्धिः ।
2. नतादृशाः = न + एतादृशाः – वृद्धिसन्धिः ।
3. नावसीदति = न + अवसीदति – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
4. विक्रमार्जितः = विक्रम + अर्जितः – सवर्णदीर्घसन्धिः ।

III. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत :

1. पुरुषसिंह = पुरुषः सिंहः इव – कर्मधारयसमासः।
2. पशुतुल्यम् = पशोः तुल्यम् – कर्मधारयसमासः ।
3. आत्मशक्त्या = आत्मनः शक्त्या – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।
4. मृगेन्द्रः = मृगाणां इन्द्रः – सप्तमी तत्पुरुषसमासः ।

IV. पर्यायपदानि लिखत ।

1. नरः = मनुष्यः
2. वर्त्म = मार्गम्
3. करः = हस्तः
4. मूर्खः = अज्ञः
5. मित्रम् = सुहृत्
6. गगनम् = आकाशः

V. दीर्धं उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
सुभाषितकारः चातकं संबोध्य किं वदति, तस्य सन्देश: कः?
उत्तरम्
O! friend, Chataka bird, please listen to me. There are plenty of clouds in the sky. But few of them only come down towards the earth with full of water. So be confident (faith) in your work.

इतरप्रश्ना:

I. विरुद्धार्थकपदं लिखत :

1. सत्पुरुषः × दुष्टः
2. स्वल्पम् × बहु
3. पण्डितः × मूर्खः
4. विनयः × अविनयः

पीठिका
‘सुभाषितम्’ नाम शोभनं भाषितम् । सुभाषितस्य सुवचनम्, सूक्तिः, इत्यपि नामान्तरमपि सन्ति । संस्कृतबाङ्मये बहूनि सुभाषितानि सन्ति । अस्मिन् पाठे प्रसिद्धानां कवीनां सूक्तिबिन्दवः प्रस्तूयन्ते ।

The Subhashita means, a good saying. In Sanskrit language many subhashitas are available in the kavyas. These subhashitas are called as Sookti, suvachanam etc., Good saying like the nectar of the famous poets are collected in this lesson.

मार्गस्थो नावसीदति Summary in Kannada

मार्गस्थो नावसीदति Summary in English

One should realise his acts every day like this – whether my actions are equal to the animals? or equal to the works of noblemen, because we should follow the way of noblemen.

Whether the way of noblemen is very difficult to follow, even then little (way) should follow, because the one who follows the way of noblemen will not be destroyed.

There are so many pleasant and unpleasant moments happening every day in the wicked men’s life. But these are all not happening in the life of noblemen, because they were living as sthitapragna (balance minded).

Wealth will attain only by those who work hard. Lazy people believe that money is the gift of God. One should work hard with self-confidence, without depending upon God’s grace. Participation is more important than achievement.

O! friend, Chataka bird, please listen to me. There are plenty of clouds in the sky. But few of them only come down towards the earth with full of water. So be confident (faith) in your work.

मार्गस्थो नावसीदति Summary in Sanskrit

सारांशः

1. मानव: प्रतिदिनम् – मम कार्य किं मृगैः समानम् अथवा किं सत्पुरुषैः सदृशं वर्तते ? इति आत्मनः चरितं पर्यालोचयेत् । यदि सजनानां मार्ग समग्रम् अनुसर्तुं न साथ्यं चेत्, स्वल्पमपि अनुसरेत् । किमर्थं चेत् सन्मार्गप्रवर्तकः न विनश्यति।

2. यदि सज्जनानां मार्ग समप्रम् अनुसतुं न साथ्यं चेत्, स्वल्पमपि अनुसरेत् । किमर्थं चेत् सन्मार्गप्रवर्तकः न विनश्यति।

3. सन्तोषकरसहस्रसत्रिवेशः तथा भयस्य शतसन्निवेशाः प्रतिदिनं मूर्खाणां सम्भवन्ति । किन्तु ज्ञानिनां न सम्भवन्ति । एते स्थितप्रज्ञाः सुखेन जीवन्ति ।

4. सिंहस्य कृते अरण्ये कोऽपि पट्टाभिषेकसंस्कारे न करोति। किन्तु सः स्वपराक्रमेण मृगराजस्य पदं प्राप्नोति ।

5. करः दानेन शोभते न तु कङ्कणेन । शरीरस्य शुद्धिः स्नानेन भवति न तु सुगन्धद्रव्य लेपनेन । सन्तोषः आदरेण भवति। आहारादि सत्कारेण न । मोक्षः आत्मज्ञेन भवति। परन्तु डम्बाचरेण न प्राप्यते ।

6. कार्यतत्परं सिंहवत् साहसिनं पुरुषं प्रति सम्पत् स्वयम् आगच्छति । दैवेने देयम् इति कुजनाः वदन्ति । अतः दैवभावनां परित्यज्य आत्मशक्त्या पुरुषप्रयत्नं कुरु । यत्ने कृते इष्टकार्यस्य सिद्धिः न भवति चेत् कोऽपि दोषः नास्ति ।

7. भोः बद्यस्य, चातक, सावधानतया श्रुणु । आकाशे बहवः मेघाः सन्ति । किन्तु सर्वं मेघाः भूमिं न सिञ्चयन्ति । अतः स्वाभिमानी भव ।

Students can Download Sanskrit Lesson 12 दीपावलिः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 12 दीपावलिः

दीपावलिः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
सर्वेभ्यः अतिसन्तोषदायकः उत्सवः कः?
उत्तरम्
दीपावलिमहोत्सवः सर्वेभ्यः अतिसन्तोषदायकः उत्सवः ।

प्रश्न 2.
दीपावलीपर्वणः तृतीयदिनं किमिति ख्यातम् ?
उत्तरम्
तृतीयदिनं बलिप्रतिपदिति ख्यातः ।

प्रश्न 3.
कदा धनलक्ष्मी पूजयन्ति ?
उत्तरम्
दीपावली महोत्सवस्य द्वितीयदिवसे अमवास्यायां धनलक्ष्मी पूजयन्ति।

प्रश्न 4.
सर्वत्र लक्षदीपोत्सवं कदा आचरन्ति ?
उत्तरम्
सर्वत्र कार्तिकमासे लक्षदीपोत्सवं आचरन्ति ।

प्रश्न 5.
बलिमहाराजः केन पाताललोकं प्रवेशितः ।
उत्तरम्
बलिमहाराजः वामनरूपधारिणा भगवता विष्णुना पाताललोकं प्रवेशितः ।

II. ‘आम्’ वा ‘न’ इति लिखत ।

प्रश्न 1.
द्वापरयुगे कृष्णः आसीत् ।
उत्तरम्
आम्

प्रश्न 2.
दीपावली पौर्णिमायां तिथौ भवति ।
उत्तरम्
न

प्रश्न 3.
त्रेतायुगे श्रीरामः आसीत् ।
उत्तरम्
आम्

प्रश्न 4.
दीपावलीदिने नूतनवर्षारम्भः भवति ।
उत्तरम्
न

III. वाक्यदोषं परिहरत ।

प्रश्न 1.
अस्य दिने मम जन्मोत्सवः भवति ।
उत्तरम्
अस्मिन् दिने मम जन्मोत्सवः भवति ।

प्रश्न 2.
भगवान् श्रीकृष्णेन नरकासुरः हतः ।
उत्तरम्
भगवान् श्रीकृष्णेन नरकासुरः हतः ।

प्रश्न 3.
वर्षे बहवः पर्वाणि जनाः आचरन्ति ।
उत्तरम्
वर्षेबहूनि पर्वाणि जनाः आचरन्ति ।

प्रश्न 4.
सर्वेऽपि उपविशति ।
उत्तरम्
सर्वेऽपि उपविशन्ति ।

IV. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. प्रतिपदि..नपुंसकलिङ्गः – सप्तर्माविभक्तिः – एकवचनम्
2. पर्वणि…नपुंसकलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – बहुवचनम्
3. भगवता – पुल्लिङ्गः – तृतीयविभक्तिः – एकवचनम्
4. मातरम् – स्त्रीलिङ्गः – द्वितीयाविभक्तिः – एकवचनम्

V. वाक्ये योजयत ।

1. एतानि = एतानि फलानि पक्वानि सन्ति ।
2. अस्माकम् = अस्माकं देशः भारतम् अस्ति ।
3. किल = दीपावलि उत्सवानां राजा किल ।
4. उत्सवः = नवरात्रि उत्सवः आश्वयुजमासे प्रभवति ।

VI. पर्यायपदानि लिखत ।

1. आचार्यः = गुरः
2. गृहम् = निलयम्
3. छात्रः = विद्यार्थी
4. श्रीकृष्णः = वासुदेवः

VII. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. प्रजापीडकः = प्रजानां पीडकः – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।
2. समुद्रमथनम् = समुद्रस्यमथनम् – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।
3. दीपावलिः = दीपानां आवलिः – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।

VIII. दीर्घ उत्तर लिखत ।

प्रश्न 1.
दीपावलेः दिनत्रयं केन केन नाम्ना आचर्यते ?
उत्तरम्

प्रश्न 2.
कार्तिकमासस्य शुक्लप्रतिपदि सर्वे जनाः किमर्थं बलिं पूजयन्ति ?
उत्तरम्

प्रश्न 3.
दीपावलि महोत्सवस्य वैशिष्टयं विशदयत ।
उत्तरम्
Deepavali festival is an important festival among all the festivals. Deepavali is three day festival celebrated all over the country with grand style. This festival is starting from the fourteenth day of the Ashwayuja month till the Padya or first day of the Kaarthika month. On this day, shops and houses are lit with candles and lamps.

The first day of Deepavali is celebrated on the Amavasya day of Karthika month. People go to the temple of Mahalakshmi because Goddess Mahalakshmi appeared from Ksheerasamudra (Milky Ocean). So Lakshmi Devi is worshipped with great honour. In Tretayuga on this day, Lord Sriramachandra returned to Ayodhya after he killed Ravana. He returned to Ayodhya after fourteen years of exile.

The third day of Deepavali is called as Balipadyami. On this day, Lord Vishnu who was in the form of Vaamana sent Bali Chakravarthi to Paatala Loka. Lord Vaamana asked Bali for three feet of the place. On the twelfth day of Karthika month, people offer pooja to Tulasi plant under the gooseberry tree (Dhaatri tree). All take part in this festival without differentiation of religion and caste, feel happy.

इतरप्रश्नाः

I. उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
चान्द्रमानमासानां नामानि लिखत ।
उत्तरम्
चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढ़ः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्वयुजः, कार्तिक, मार्गशिरः, पौषः, माघः, फाल्गुणः च ।

प्रश्न 2.
सौरमानमासानां नामानि लिखत ।
उत्तरम्
मेषः, वृषभः, मिथुनम्, कर्काटकः, सिंहः, कन्या, तुला, वृश्चिकः, धनुः, मकरः, कुम्भः, मीनः च ।

पीठिका
‘उत्सवप्रियाः मनुष्याः’ इति कालिदासः उक्तवान् । नवरात्रि, शिवरात्रि, ओणम्, विषु इत्यादयः अस्य देशस्य प्रमुखाः उत्सवाः । आवर्षं वयं यंकमपि उत्सवम् आचरमः । प्रमुख धार्मिक उत्सवेषु ‘दीपावली’ अन्यतमा।

India is the land of festivals. Holi, Dasara, Shivarathri, Ramaleela, Onam, Chitravishu are the important festivals of this nation. Throughout the year we are celebrating any one of the festivals. Among these religious festivals Deepavali is also one.

दीपावलिः Summary in Kannada

दीपावलिः Summary in English

Deepavali festival is an important festival among all the festivals. Deepavali is a three-day festival celebrated all over the country with grand style. This festival is starting from the fourteenth day of the Ashwayuja month till the Padya or first day of the Kaarthika month. On this day, shops and houses are lit with candles and lamps.

The first day of Deepavali is celebrated on the Amavasya day of Karthika month. People go to the temple of Mahalakshmi because Goddess Mahalakshmi appeared from Ksheerasamudra (Milky Ocean). So Lakshmi Devi is worshipped with great honour. In Tretayuga on this day, Lord Sriramachandra returned to Ayodhya after he killed Ravana. He returned to Ayodhya after fourteen years of exile.

The third day of Deepavali is called as Balipadyami. On this day, Lord Vishnu who was in the form of Vaamana sent Bali Chakravarthi to Paatala Loka. Lord Vaamana asked Bali for three feet of the place. On the twelfth day of Karthika month, people offer pooja to Tulasi plant under the gooseberry tree (Dhaatri tree). All take part in this festival without differentiation of religion and caste. feel happy.

दीपावलिः Summary in Sanskrit

सारांश:
दीपावलीमहोत्सवः सर्वमहोत्सवानां राजा । अतः एषः उत्सवः वैभवेन दिनत्रयं आचर्यते । अयमुत्सवः आश्वयुजमासस्य कृष्णचतुर्दशी टितादारभ्य कार्तिकमासस्य शुक्लप्रतिपद् यावत् सर्वत्र प्रचलति । अस्मिन् अवसरे जनाः स्वगृहणि गोमयेम् लिम्पन्ति । सर्वत्र सायं देवालयानां गृहाणां च पुरतः पंङ्कितबद्धान् घृतदीपान् तैलदीपान् वा प्राज्वालयन्ति ।

दीपावलेः प्रथमे दिवसः नरकचतुर्दशी इत्युच्यते । द्वापरयुगे एतस्मिन्नेव दिने सत्यभामसहितेन श्रीकृष्णेन प्रजापीडकः नरकासुरः हतः । बन्धितानां षोडशसहस्रं कन्यानां विमोचनं च कृतम् । द्वितीयदिवसे अमावास्यायां सर्वे धनलक्ष्मी पूजयन्ति । तस्मिन् दिने समुद्राप्रथनकाले क्षरसागरात् लक्ष्म्या: आविर्भावः अभवत् । त्रेतायुगे अस्मिन् दिने श्रीरमः रावण हत्वा अयोध्या प्रत्यगतः । तृतीयदिवसः बलिप्रतिपदिति ख्यातः । एतस्मिन् दिने त्रिपादपरिमितां भूमि याचमानेन वामनरूपर्धारिणा भगवता विष्णुना त्यागवीरः बलिमहाराजः पाताललोकं प्रवेशितः । अस्मिन् कार्तिकद्वादश्यं आन्तवृक्षसत्रिधौ तुलसीपूजां कुर्वन्ति।

Students can Download Sanskrit Lesson 11 समासः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 11 समासः

समासः Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
पदानां संक्षेपः समासः । अर्थमनुसृत्य पदद्धयस्य अनेकेषां पदानां वा संक्षेपेण कथनं समासः भवति । समास्तस्य पदस्य विवरणं येन वाक्येन उच्यते तत् वाक्यं विग्रहवाक्यम्।

Compound words are formed by joining together two or more words so as to express various relations briefly. A brief form of the words is called samaasa. Thus the compound word is a single word that results from meaning. That sentence by which a compound word is explained is called vigraha vaakya.

1. द्विगु समास:- “सङ्ख्यपूर्वी द्विगुः । द्विगुरेकवचनम् ।”
द्विगुसमासः तत्पुरुषस्य प्रभेदः । अत्र पूर्वपदं सङ्ख्यावाचकम् भवति ।
द्विगुसमास is classified under तत्पुरुष itself. In this samasa the numerical adjective precedes the noun. In this compound the meaning of multitude suggested.

उदाहरणम्

1. त्रयाणां भुवनानां समाहारः – त्रिभुवनम् ।
2. पञ्चानां तन्वाणां समाहारः – पञ्चतन्वम् ।

2. कर्मधारय समासः – “तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः” ।
कर्मधारयसमासोऽपि तत्पुरुषस्य प्रभेदः एव । अस्मिन् समासे विग्रहवाक्ये पूर्वोत्तर पदद्वयमपि प्रथमविभक्तै भवति ।
कर्मधारयसमास is classified under तत्पुरुषः itself. Where resolved, both the first and the second word will be in प्रथमविभक्ति ।

उदाहरणम्

1. विशेषणपूर्वपदकर्मधारयः = नीलं च तत् उत्पलं च – नीलोत्पलम्।
2. विशेषणोभयपदकर्मधारयः = शीतं च तत् उष्णं च – शीतोष्णम्।
3. उपमानपूर्वपदकर्मधारयः = मेघ:इव श्यामः-मेघश्यामः ।
4. उपमानोत्तरपदकर्मधारयः = नरः सिंहः इव-नरसिंहः ।
5. सम्भावनापूर्वपदकर्मधारयः = गङ्गा इति नदी- गङ्गानदी ।
6. अवधारणापूर्वपदकर्मधारयः = विद्या एव धनम् – विद्याधनम् ।

3. द्वन्द्वसमास:- “चार्थे द्वन्द्वः” ।
अस्मिन् समासे समासघटकानां सर्वेषां पदानां अर्थाः प्रधानाः भवन्ति । इतरेतरद्वन्द्वसमासे उत्तरपदस्य यल्लिङ्गं भवति तदेव समस्तपदस्य – भवति ।
In this compound two or more nouns are told. In इतरेतरद्वन्द्वसमासे all the words are predominant.
In समाहारद्वन्द्वसमास meaning of the group is important.

उदाहरणम्

1. हरिश्च हरश्च= हरिहरौं-इतरेतरद्वन्द्वसमासः ।
2. पाणी च पादौ च एतेषां समाहारः =पणिपादम् । समाहारद्वन्द्वः ।

अभ्यास:

I. एतेषां विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. त्रिभुवनम् = त्रयाणां भुवनानां समाहारः – द्विगुसमासः ।
2. अष्टाध्यायी = अष्टानां अध्यायानां समाहारः – द्विगुसमासः ।
3. कृष्णसर्षः = कृष्णश्च असौ सर्पश्च – कर्मधारयसमासः ।
4. नरसिंहः = नर:सिंहःइव – कर्मधारयसमासः ।
5. गङ्गानदी = गङ्गा इति नदी – कर्मधारयसमासः ।
6. कर्माजुनौ = कर्णश्च अर्जुनश्च – कर्णजुनौ ।

II. एतेषां समस्तपदं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. नीलं च तत् उत्पलं च = नीलोत्पलम् – कर्मधारयसमासः ।
2. कैलास इति पर्वतः = कैलासपर्वतः – कर्मधारयसमासः ।
3. मेघ इव श्यामः = मेघश्यामः – कर्मधारयसमासः ।

III. रिक्तस्थानं पूरयत: ।

1. उत्तरपदार्थप्रधानः __________ समासः (तत्पुरुष)
2. पूर्वपदार्थप्रधानः ________ समासः । (अव्ययीभाव)
3. अन्यपदार्थप्रधानः ________ समासः । (बहुव्रीहि)
4. संख्यापूर्वः ________ समासः । (द्विगु)
5. उभ्यपदार्थप्रधानः ________ समासः । (द्वन्द्व)

इतरप्रश्नाः

I. समस्तपदं लिखत ।

1. नरः शार्दूलः इव = नरशार्दूलः ।
2. राज्ञः सभा = राजसभा ।
3. विद्या एव धनम् = विद्याधनम् ।
4. माता च पिता च = मातापितरौ ।
5. नवानां रात्रीणां समाहारः = नवरात्रम् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 5 परोपकारः पुण्याय Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 5 परोपकारः पुण्याय

परोपकारः पुण्याय Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
प्रवाहात् ब्राह्मणं कोऽरक्षत् ?
उत्तरम्
प्रवाहात् ब्राह्मणं राजा विक्रमः अरक्षत् ।

प्रश्न 2.
ब्राह्मणः राज्ञे किं समर्पितवान् ?
उत्तरम्
‘ब्राह्मणः’ राज्ञे पुण्यं समर्पितवान् ।

प्रश्न 3.
कः राज्ञः समीपमाजगाम?
उत्तरम्
भीषणः कोऽपि ब्रह्मराक्षसः राज्ञः समीपमाजगाम ।

प्रश्न 4.
पापकर्मणः मुक्तः ब्रह्मराक्षसः कथं दिवं जगाम?
उत्तरम्
पापकर्मणः मुक्तः ब्रह्मराक्षसः दिव्यरूपधरः सन् दिवं जगाम ।

प्रश्न 5.
अनित्यानि कानि?
उत्तरम्
अनित्यानि शरीराणि।

II. रिक्तस्थान पूरयत :

1. _________ सह ब्राह्मणो निजस्थानं जगाम । (पल्ल्या)
2. अहं ___________ गर्वाद् बृद्धान् अदूषयम् । (विद्या)
3. परोपकारः ___________ भवति । (पुण्याय)
4. पापाय ________। (परपीडनम्)
5. राजा तत्पुण्यं निर्विशङ्ख _________। (ददौ)

III. सम्यक् योजयत :

अ – आ
१. विभवो                    – 1. धर्मसङ्ग्रहः
२. कर्तव्यो                  – 2. द्वात्रिशत् पुत्थलिका
३. विक्रमार्कचरितम्      – 3. तृतीयजन्म
४. गायत्र्या                  – 4. नैवशाश्वतः
– 5. द्वितीय जन्म ।
उत्तरम्
१ – 4, २ – 1, ३ – 2, ४ – 5

IV. रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत ।

प्रश्न 1.
द्वात्रिंशत् पुत्थलिकाः सन्ति ।
उत्तरम्
कति पुत्थलिकाः सन्ति ?

प्रश्न 2.
राजा सिंहासने उपविशति ।
उत्तरम्
राजा कुत्र उपविशति ?

प्रश्न 3.
भोजः तूष्णीं तिष्ठति ।
उत्तरम्
भोजः कथं तिष्ठति?

प्रश्न 4.
ब्राह्मणः पुत्रेण सह आगच्छति ।
उत्तरम्
ब्राह्मणः केन सह आगच्छति ?

V. वाक्यदोषं परिहरत :

प्रश्न 1.
अहं अत्रैव नगरे कश्चन ब्राह्मण: असीत्।
उत्तरम्
अहं अत्रैव नगरे कश्चन ब्राह्मणः आसम् ।

प्रश्न 2.
सर्वेऽपि जन: सदयम् अपश्यन् ।
उत्तरम्
सर्वेऽपि जनाः सदयम् अपश्यन् ।

प्रश्न 3.
राजाऽपि तत्रत्यान् जनान् अपृच्छन् ।
उत्तरम्
राजाऽपि तत्रत्यान् जनान् अपृच्छत् ।

प्रश्न 4.
पत्नीं सह ब्राह्मणः निजस्थानं जगाम ।
उत्तरम्
पत्न्या सह ब्राह्मणः निजस्थानं जगाम ।

VI. योग्यरूपाणि पूरयत :

1. नद्याः (नदी) जले मम पिता (पितृ) स्नाति ।
2. न गायत्र्याः (गायत्री) परं मन्त्रं अस्ति (अस्) ।
3. राजा (राजन्) सभायां राज्या: (राज्ञी) समीपे च उपविशन्ति ।
4. बालाः, यूयम् (युष्मद्) महापूरे स्नातुं मा गच्छत (गम्-लोट्)

VII. पर्यायपदानि लिखत ।

1. भार्या – पत्नी, सहधर्मिणी
2. राजा – नृपः, भूपालः
3. पादपः – वृक्षः, तरुः
4. शरीरम् – देहः, कायः

VIII. यथा निर्देशं लिखत ।

प्रश्न 1.
भोः महापुरुष, मम एतत् शरीरं पुरा पितृभ्याम् अजायत ।
कः पाठः ? सः महापुरुषः कः? कस्य शरीरं पितृभ्याम् अजायत?
उत्तरम्
परोपकारः पुण्याय इति पाठः । सः महापुरुष: विक्रमः । ब्राहम्णस्य शरीरं पितृभ्याम् अजायत ।

प्रश्न 2.
विद्यागर्वात् वृद्धान् अदूषयम् ।
कः पाठः ? स: अदूषयत् ? कस्य अदूषयत् ?
उत्तरम्
परोपकारः पुण्याय इति पाठः । ब्रहमराक्षसः अदूषयत् । तस्य पूर्वस्मिन् जन्मनि अदूषयत ।

IX. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
स्वस्थ: ब्राहमण: राजानं प्रति किमब्रवीत् ?
उत्तरम्
स्वस्थः ब्राहमणः राजानं प्रति एवम् अब्रवीत् – भोः महापुरुष, ममौतच्छरीरं पुरा पितृभ्याम् अजायत । ततोऽस्त शरीरस्य गायत्र्या द्वितीयं जन्म । इदानीं भवतः तृतीयं जन्म प्राप्तम् । अतः प्राणादानात् महोपकारिणः तव प्रत्युपकरिष्यानि इति ।

प्रश्न 2.
ब्रह्मराक्षसः कथं शापविमुक्तः अभवत् ?
उत्तरम्
ब्रह्मराक्षसः विक्रमं ब्राह्मणेन दत्तं पुण्यं अचायता । राजापि तत्पुण्यं ददौ । सोऽपि तेन पुण्येन तस्मात्पापकर्मणो मुक्तो दिव्यरूपधरः सन् राजानं प्रशंस्य दिवं जगाम ।

X. दीर्घमुत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
विक्रमादित्यस्य परोपकारं विवृणुत ।
उत्तरम्
This story has been edited by S. Venkataramanashastri. It is choosen from the book ‘Vikramarkacharitam’. There are no authentic records about the author and title of this story. This literary composition is also known as ‘Dwatrimshat Putthalika’. Bhojaraja wishes to climb (sit on) the throne of Vikramaditya. This throne is held by thirty two dolls. These dolls one after the other describe the virtues of Vikramaditya in the form of stories and in the end, they ask him to get seated on the throne if he possesses those virtues of Vikramaditya. Bhojaraja becomes speechless, after knowing this. This lesson is one of those thirty two stories of Vikramaditya.

इतरप्रश्नाः

I. अन्यलिङ्गरूपं लिखत ।

1. राजा – राज्ञी
2. ब्राहमणः – ब्राहमणी
3. राक्षसः – राक्षसी
4. पतिः – पत्नी

II. सन्धिं विभज्य नाम लिखत ।

1. कोऽपि – कः + अपि – पूर्वरूपसन्धिः ।
2. ममैतत् – मम + एतत् – बृद्धिसन्धिः ।
3. पुण्येनाहम् – पुण्येन + अहम् – सवर्णदीर्घसन्धिः ।

पीठिका
इयं कथा एस् वेङ्कटरमणशास्त्रिमहाभागेन सम्पादितात् विक्रकार्म चरितात् स्वीकृता । अस्य कथासङ्ग्रहस्य रचनाकारविषये स्पष्टाभिप्राय: नास्ति। अस्य द्वात्रिंशत् पुत्थलिका” इति नामान्तरमस्ति । यदा राजा भोजः विक्रमस्य सिंहासनमारोढुम् इच्छति तदा सिंहासनं वहन्त्य: द्वात्रिंशत् पुत्थलिकाः एकैकश: विक्रमस्य सद्गुणान् वर्णयित्वा, एवं विधाः सद्गुणा: त्वयि विद्यन्ते तर्हि अस्मिन् सिंहासने उपविश इति कथयन्ति । भोज: तूष्णीं तिष्ठति । तासु द्वात्रिंशत् कथासु इयं कथा अन्यतमा ।

This story has been edited by S. Venkataramanashastri. It is choosen from the book ‘Vikramarkacharitam’. There are no authentic records about the author and title of this story. This literary composition is also known as ‘Dwatrimshat Putthalika’. Bhojaraja wishes to climb (sit on) the throne of Vikramaditya. This throne is held by thirty two dolls. These dolls one after the other describe the virtues of Vikramaditya in the form of stories and in the end, they ask him to get seated on the throne if he possesses those virtues of Vikramaditya. Bhojaraja becomes speechless, after knowing this. This lesson is one of those thirty two stories of Vikramaditya.

परोपकारः पुण्याय Summary in Kannada

परोपकारः पुण्याय Summary in English

Once a brahmana along with his wife while travelling in the forest caught up in the floods and crying for help like this – “Somebody, save me, please be merciful”. Then the king Vikrama was there and said that brahmana like this – ‘Hey man, do not panic, do not worry, I will rescue you along with your wife’.

By saying this king Vikrama enters the flood and brought out the brahmin along with his wife from that flood. Then the brahmin said ‘Oh king! I am grateful to you. You risked your life to save me. This body I have is the gift of my parents, it is my first life. Second life is my upanayanam (investiture with the sacred thread). Now, this is the third life for me because, you risked (fruit of auspicious work) which was earned by him on the banks of the river Godavari by doing penance for the period of twelve years – to the king Vikramaditya and returned to his village along with his wife.

In the meanwhile, a Brahmaraakshasa (a brahmana changed into a demon) approached the king Vikrama and said like this – Oh King! I am a brahmin in my previous birth. But ignored every one of the old aged men. Because of that, I have fallen in the life of a Brahmarakshasa. So please grant me your Punya which was given to you from the Brahmana. Then Vikrama consoled him, gave him all the Punya which he received from that brahmana. By using that Punya celestial form. King Vikrama also returned to Ujjaini.

परोपकारः पुण्याय Summary in Sanskrit

सारांशः
एकदा कश्चिद् ब्राह्मणः पत्न्या सह गच्छन् नदीप्रवाहे पतितः – ‘कोऽपि करुणालुः मह्यम् सभार्याय प्राणान् ददातु’ इति आक्रन्दति । ततः विक्रमः नदीमध्यं प्रविश्य तं ब्राह्मणम् अरक्षत् । ब्राह्मणः स्वस्थः सन् राजानमवदत् – भोः, महासत्व, एतत् शरीरं पितृभ्यां अजायत, गायत्र्या, द्वितीयं जन्म, इदानीं भवतः तृतीयं जन्म प्राप्तम् । अतः मया गोदावरी तटे द्वादशवर्षाणि नामत्रयमन्त्रम् अजपम् । तत्पुण्यं तुभ्यं दीयते इति उक्त्वा, पुण्यं समर्प्य पत्न्या सह ब्राह्मणः निजस्थानं जगाम ।

अस्मिन्नेव समये कोऽपि ब्रह्ममराक्षसः तत्रागत्य नृपं अवदत् ‘हे राजन् अहं पूर्वस्मिन् जन्मनि ब्राह्मणः आसम् । तदा विद्या गर्वात् बृद्धान् अदूषयम् । अतः इदानीं ब्राह्मणेन दत्तं पुण्यं महादीयताम् । तेन उत्तीर्णो भविष्यमि’ इति । तदा राजा तत्पुण्यं तस्मै ददौ । सः ब्रह्मराक्षस; तेन पुण्येन पापकर्मणः मुक्तः दिव्यरूपधरः दिवं जगाम । राजापि स्वनगरं अगमत् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 4 कृदन्ताव्ययानि Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 4 कृदन्ताव्ययानि

कृदन्ताव्ययानि Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
संस्कृतभाषायां विद्यमानाः शब्दाः सुबन्ताः तिङ्न्ताः च इति प्रधानरूपेण द्विधा विभक्ताः । सुबन्तुस्तु पुलिंङ्ग स्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गरूपेण त्रिप्रकारकः भवति। त्रिषुलिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु त्रिषु वाचनेषु यत् न व्येति तदव्ययम् ।

सुबन्त and तिङन्त are the two types of shabdas in the Sanskrit language. सुबन्त are divided into three genders. The word which does not undergo any change in all the numbers and that remains the same in the three genders and all the cases is called ‘ ‘ (indeclinable).

सारांशः
तिङ्-प्रत्ययान् विहाय धातुभ्यः विधीयमानाः सर्वेप्रत्ययाः कृत् प्रत्ययाः इति कथ्यन्ते। तेषु कानिचन विशेषणानि कानिचन अव्ययानि भवन्ति । तेषु कृत् प्रत्येषु क्त्वा-ल्यप्-तुमुन् प्रत्ययाः अन्यतमाः ।

Besides the ‘तिङ्’ affix to roots or verbs, another suffix ‘कृत’ also added. Such words which have ‘कृत’ terminations are called ‘कृदन्त’s. When these ‘कृदन्त ‘s (participles) are used as adjectives they take the gender, number and case of the (qualified object). ‘कृदन्त’s used as adjectives and avyayas are two types of ‘कृदन्त’ क्त्वा, ल्यप् and तुमुन् ended pratyayas are the important कृदन्ताव्याs.

1. क्त्वा प्रत्ययः
द्वयोः क्रिययोः समानकर्तृकत्वे पूर्वतनक्रियावाचकधातोः ‘क्त्वा’ प्रत्ययः भवति ।

An individual does another work, after completing one work. Then the suffix ‘क्त्वा’ is added to root of the verb which indicates the first work done.

उदाहरणम्

1. गम् + क्त्वा = गत्वा – गोपालः शालां गत्वा पठति ।
2. पा + क्त्वा = पीत्वा – शिशु क्षीरं पीत्वा क्रीडति ।

2. ‘ल्यप्’ प्रत्ययः
यदा धातोः पूर्वम् उपसर्गः भवति तदा क्त्वा स्थाने तस्मिन्नेवार्थ ‘ल्यप्’ प्रत्ययः आदेशः भवति ।

If the root is combined with the preposition the affix ‘क्त्वा’ is substituted by and the affix ‘ल्यप्’ only ‘य’ is retained.

उदाहरणम्

1. पा + क्त्वा = पीत्वा
2. नि + पीत्वा = निपीय
3. छात्रः क्षीरं निपीय शालां गच्छति ।

3. ‘तुमुन्’ प्रत्ययः
क्रियामेकामुद्दिश्य क्रियान्तरं यदा उल्लिख्यते तदा उद्दिष्ट क्रियावाचक धातोः ‘तुमुन्’ प्रत्ययः भवति ।

The same person does two works. With the purpose of one action, he does another action much earlier. The affix ‘तुमुन’ is added to the root that says about the purpose of the action.

उदाहरणम्

1. कृ + तुमुन् = कर्तुम् । अहं सत्कार्यं कर्तुम् इच्छामि ।
2. जी + तुमुन् = नेतुम् । बालकः फलं नेतुं अगच्छत् ।

अभ्यासः

I. अत्र एतेषां प्रत्ययनाम लिखत ।

1. गत्वा – क्त्वा
2. अनुभूय – ल्यप्
3. ज्ञात्वा – क्त्वा
4. भवितम् – तुमुन्
5. नेतुम् – तुमुन्
6. निपीय – ल्यप्
7. कर्तुम् – तुमुन्
8. आगत्य – ल्यप्
9. निक्षिप्य – ल्यप्
10. कृत्वा – क्त्वा
11. निधाय – ल्यप्
12. लेखितुम् – तुमुन्

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. दत्वा – 1. ल्यबन्ताव्ययम्
2. विलिख्य – 2. तुमुन्नन्ताव्ययम्
3. परिवर्तितम् – 3. क्त्वान्ताव्ययम्
उत्तरम्
1 – 3, 2 – 1, 3 – 2

III. समूहेतर पदं लिखत :

1. वनाय,पाठाय, सीतायै, अनुभूय
उत्तरम्
अनुभूय

2. गत्वा, कर्तुम्, भूत्वा, पीत्वा
उत्तरम्
कर्तुम्

3. नेतुम्, गन्तुम्, गणयितुम्, ज्ञात्वा
उत्तरम्
ज्ञात्वा

4. निधाय, गजाय, रामाय, हरये.
उत्तरम्
निधाय

IV. चतुर्थ पदं लिखत ।

1. स्ना – स्नात्वा : : गण् – गणयित्वा
2. गम् – गत्वा : : क्रीड् – क्रीडित्वा
3. कृ – कर्तुम् : : नी – नेतुम्
4. निपीय – ल्यबन्ताव्ययम् : : दत्वा – क्त्वान्ताव्ययम्

इतरप्रश्नाः

I. क्त्वा प्रत्ययान्त पदम् उपयुज्य वाक्यानि रचयत ।

दृष्ट्वा, नीत्वा, लिखित्वा, श्रुत्वा, त्यक्त्वा ।

1. अहं गुरुं दृष्टवा नमामि ।
2. माता फलं नीत्वा ददाति ।
3. छात्रः पाठं लिखित्वा पठति ।
4. गुरुः उत्तरं शृत्वा तुष्यति ।
5. योगी आशां त्यक्त्वा जीवति ।

Students can Download Sanskrit Lesson 3 सिद्धारूढभारती Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 3 सिद्धारूढभारती

सिद्धारूढभारती Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
सिद्धपस्य पितुः नाम किम् ?
उत्तरम्
सिद्धप्पस्य पितुः नाम गुरुशान्तप्पः ।

प्रश्न 2.
सिद्धारूढभारतेः गुरुः कः?
उत्तरम्
सिद्धारूढ़भारतेः गुरुः कट्टीमठस्य श्रीगजदण्डस्वामी ।

प्रश्न 3.
ज्ञाने केषाम् अधिकारः अस्ति?
उत्तरम्
ज्ञाने सर्वेषामपि अधिकारः अस्ति ।

प्रश्न 4.
कैवल्यपद्धतिः कस्य ग्रन्थः ?
उत्तरम्
कैवल्यपद्धतिः निजगुणशिवयोगिनः ग्रन्थः ।

II. इतरवचनद्वयं लिखत :

1. अनेकः – अनेकौ – अनेके
2. वर्षस्य – वर्षयोः – वर्षाणाम्
3. सिद्धाय – सिद्धाभ्यां – सिद्धाभ्यः
4. ग्रन्थं – ग्रन्थौ – ग्रन्थान्

III. समानार्थकपदानि लिखत :

1. नगरम् = पत्तनम्
2. सागरः = समुद्रः
3. देहः = शरीरम्/ कायः
4. ग्रन्थः = पुस्तकम्

IV. विरुद्धार्थकपदं लिखत :

1. ग्रामः × नगरम्
2. एकः × अनेकः
3. आढ्यः × सामान्यः/दरिद्रः
4. उच्चैः × नीचैः

V. दशवाक्यैः संस्कृतभाषया कर्नाटकभाषया आङ्ग्लभाषायां वा उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामे सिद्धारूढभारतेः पात्रं किम् ?
उत्तरम्

प्रश्न 2.
सिद्धारूढभारतेः उपदेशसारः कः?
उत्तरम्

सिद्धारूढभारती Summary in Kannada

Students can Download Sanskrit Lesson 2 सुबन्तम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 2 सुबन्तम्

सुबन्तम् Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
यस्य अन्ते सुप् प्रत्ययः भवति तत् पदं सुबन्तम् । प्रतिपदिकं सुबन्तस्य मूलं रूपम् । प्रतिपदिकेभ्यः सुप् प्रत्ययाः भवन्ति । एते सुप् प्रत्ययाः सप्तसु विभक्तिषु आहत्य एकविंशतिसंख्याकाः भवन्ति । अत्र केचन सुबन्तशब्दाः प्रदताः । अवश्यं कण्ठपाठः करणीयः ।

Which word ended with ‘सुप्’ suffix is called as “सुबन्त” an inflection of Noun (प्रतिपदक) is the origin of Subanta or Noun. ‘Sup’ suffixes are added to Pratipadikam. ‘सुप’ suffixes are twenty one in number.

वि.सू. समासान्ते पतिशब्दः ‘कवि’ शब्दवत् भवति ।
यथा – भूपतिः, नरपतिः, श्रीपतिः ।।

1. एवं मातृ, दुहतृ च स्त्रीलिङ्गशब्दौ । अतः द्वितीयाविभक्ति बहुवचने मातृः दुहतृः इति भवति । अन्यत् सर्वे पितृशब्दवत् ।
2. नेतृ, दातृ, गन्तृ इत्यादीनां कृदन्तशब्दानां प्रथमाद्वितीयविभक्तौ अकारस्य दीर्घः अधिकः भवति। उदा – नेता नेतारौः । एवमेव स्वसृ भवति। किन्तु द्वितीया विभक्तिबहुवचने स्वसः इति भवति ।

इतरप्रश्नाः

I. रिक्तस्थानं पूरयत :

1. __________ प्रत्ययाः एकविंशतिः सन्ति (सुप्)
2. अर्थबोधकः __________ पदमित्युच्यते । (वर्णसमूहः)
3. प्रतिपदिकम् + सुप् – ___________ । (सुबन्तम्)
4. अजन्तशब्दाः ___________ । (स्वरान्ताः)
5. हलन्ताशब्दाः ______________ । (व्यञ्जनान्ताः)

II. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. पत्यौ – 1. तृतीया विभक्ति
2. मरुता – 2. प्रथमाविभक्तिः
3. वाचम् – 3. पञ्चमीविभक्तिः
4. गुणी – 4. द्वितीयाविभक्तिः
5. सर्वस्मात् – 5. सप्तमविभक्तिः
उत्तराणि :
1 – 5, 2 – 1, 3 – 4, 4 – 2, 5 – 3

III. संयोज्य लिखत।

1. पित्रे – पितृभ्यः
2. मधुनि – मधुषु
3. वाया – वाग्भिः
4. राज्ञः – राज्ञाम्
5. विद्वान् – विद्वांसः