Fazal

Students can Download Sanskrit Lesson 18 सौभद्रो ग्रहणं गतः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 18 सौभद्रो ग्रहणं गतः

सौभद्रो ग्रहणं गतः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
उत्तरकुमारस्य रथं कः वाहितवान् ?
उत्तर:
उत्तरकुमारस्य रथं बृहन्नलारूपधारी अर्जुनः वाहितवान् ।

प्रश्न 2.
अभिमन्युः कथं गृहीतः?
उत्तर:
अभिमन्युः बाहुभ्यां गृहीतः ।

प्रश्न 3.
भीमः विराटराजेन कुत्र विनियुक्तः?
उत्तर:
भीमः विराटराजेन महानसे विनियुक्तः ।

प्रश्न 4.
कैः धनुः गृह्यते ?
उत्तर:
दुर्बलैः धनुः गृह्यते ।

प्रश्न 5.
अभिमन्योः मातुलः कः?
उत्तर:
अभिमन्योः मातुल: जनार्दनः ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. अपयाता ____________ । (धार्तराष्ट्रः)
2. _________ ग्रहणं गतः । (सौभद्रो)
3. सुखमास्ते ते ________ । (जननी)
4. _________ परिभूयते । (ग्रहणं)
5. अपि कुशाली __________ पुत्रः केशवः । (देवकी)
6. हतेषु ________ पश्य, नाम तावद्धविष्यति । (हि शस्त्रन्)

II. सम्यक् योजयत ।

अ – आ
1. अन्वयः                  – 1. पार्थः
2. अभिमन्योः मातुलः   – 2. कौरवः
3. धनञ्जयः                 – 3. उत्तरा
4. सौभद्रः                  – 4. अभिमन्युः
5. धार्तराष्ट्र:                – 5. वंशः
-6. श्रीकृष्णः
उत्तरम्
1 – 5, 2 – 6, 3 – 1, 4 – 4, 5 – 2

IV. वाक्ये योजयत ।

1. दृष्ट्वा = अहं देवं दृष्ट्वा नमामि ।
2. स्मरन् = भक्ताः देवं स्मरन् जीवन्ति ।
3. प्रविश्य = छात्रः शालां प्रविश्य सम्यक् पठति ।
4. दिष्ट्या = दिष्ट्या राजा वर्धते ।

V. पर्यायपदं लिखत ।

1. राजा – नृपः
2. भुजः – बाहुः
3. वृकोदरः – भीमः
4. शरः – बाणः

VI. विरुद्धार्थकपदं लिखत ।

1. दुर्बल × सबलः
2. श्लाध्यः × निन्द्यः
3. प्रियः × अप्रियः
4. निष्क्रम्य × प्रक्रम्य

VII. सन्धिंकृत्वा नाम लिखत ।

1. यत् + आज्ञापयति – जश्त्वसन्धिः ।
2. बाल्यात् + न – अनुनासिकसन्धिः ।
3. खलु + अयम् – यण्सन्धिः ।
4. न + अयम् – सवर्णदीर्घसन्धिः ।

VIII. विग्रहवाक्यं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. क्षत्रियकुमारः = क्षत्रिय इति कुमारः – कर्मधारयसमासः ।
2. महाराजः = महान् च असौ राजा च – कर्मधारयसमासः ।
3. विराटेश्वरः = विराटानाम् ईश्वरः – षष्ठीतत्पुरुष समासः ।

IX. वाक्यदोषं परिहरत ।

1. जयतु महाराजा ।
जयतु महाराजः ।

2. अये अयम् अपरः का: ?
अये अयम् अपरः कः?

3. कथं त्वं मां न अभिवादयति ?
कथं त्वं मां न अभिवादयसि ?

4. भवते धनञ्जयस्य नमः ।
भवते धनञ्जयाय नमः ।

5. बाहमणस्य सह आस्ते ।
ब्राहमणेन सह आस्ते ।

X. यथानिर्देशं लिखत ।

प्रश्न 1.
किं भवान् मध्यमः तात:? तस्यैतत् सदृशं वयः ।
कः पाठः ? कः अवदत् ? सः मध्यमः तातः कः?
उत्तर:
सौभद्रों ग्रहणं गतः इति पाठः । अभिमन्युः अवदत् । सः मध्यामः तातः भीमसेनः ।

प्रश्न 2.
रथमालाद्य निःशङ्कं बाहुभ्याम् अवतरितः ।
कः पाठः ? कः अवतारित:? केन अवतारितः ?
उत्तर:
सौभद्रों ग्रहणं गतः इति पाठः । अभिमन्युः अवतारितः । भीमेन अवतारितः ।

प्रश्न 3.
सहजौ मे प्रहरणम् ।
कः पाठः ? कम् अवदत् ? कस्य भुनौ सहजौ प्रहरणम् ?
उत्तर:
सौभद्रों ग्रहणं गतः इति पाठः । अभिमन्युम् अवदत् । भीमस्य भुजौ सहजौ प्रहरणम् ।

प्रश्न 4.
कथं कथम्? जननी नाम?
कः पाठः ? कः पृच्छति:? कम् पृच्छति ?
उत्तर:
सौभद्रों ग्रहणं गतः इति पाठः । अभिमन्युः पृच्छति । अर्जुनं (बृहत्रला)पृच्छति ।

XI. लघूतरं लिखत ।

प्रश्न 1.
प्रवृत्तिपुरुषाः शत्रूणां वृत्तान्तं कथं कथयन्ति?
उत्तर:
प्रवृत्तिपुरुषाः शत्रूणां वृत्तान्तम् एवं कथयन्ति – इदं तस्यैव धनो: ध्वनी: इति ज्ञात्वा द्रोणः निर्गतः । ध्वजे घहितं बाणं दृष्ट्वा एतेन एव कृतम् इति भीष्मः न युध्यति । यदा कर्णः एव घातितः तदा अन्ये राजानः चकिताः ।

प्रश्न 2.
सौभद्रः कथं ग्रहणं गतः?
उत्तर:
सौभद्रः युद्धस्य अन्ते भीमेन ग्रहणं गतः । रणे भीमः निःशङ्क रथमासाध्य बाहुभ्याम् अवतारितः ।

XII. दीर्घम् उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
बृहत्रला – अभिमन्योः सम्भाषणं सगृह्य लिखत ।
उत्तर:
Abhimanyu was arrested by Bheema and brought to the court of Virata. Then Bruhannala addressed him by calling his name. Abhimanyu said Arjuna in anger that, low mentality people only addressing the Kshatriyas by name. Then Bruhannala asks him that – How is your mother? How is Keshava, son of Devaki? Finally he asked Abhimanyu that this defeat is not for you being the son of Partha. Abhimany says that Bheema came weaponless to the warfield. So it was happened. He says that to see the arrows on the dead bodies in the battlefield.

इतरप्रश्नाः

प्रश्न 1.
श्लोकतात्पर्यं लिखत ।
उत्तर:
श्लोक – 1 : इदं तस्यैव धनो ध्वनी: इति ज्ञात्वा द्रोणः निर्गत: । ध्वजे घट्टितं बाणं दृष्ट्वा एतेन एव कृतम् इति भीष्मः न युध्यति । यदा कर्णः एव बाणैः घातितः तदा अन्ये राजानः चकिताः । एवं सर्वे भीताः चेदपि अभिमन्युः बाल्यावस्थायाः काराणात् भयं न परिगणयति ।

श्लोक – 2 : बलवन्तम्, अस्त्रविद्याप्रवीणं तं अभिमन्युं कः गृहीतवान् इति जानामि । पितॄणां भाग्यदोषात् तस्य युद्धम् अनिवार्यम् अभवत् ।

श्लोक – 3 : क्षत्रियवंशजान् कुत्सितशब्दैः आङ्कवन्ति । अयं एतेषां सम्प्रदायः । यतः सर्वदा बन्धनम् अवमानकरं भवति ।

श्लोक – 4 : यथा पिता मातुः योगक्षेमं विचारयति तथा मम मातुः कुशलवार्ता विचारयितुं किं भवान् मम ज्येष्टपिता धर्मराजः अथवा भीमः उत मम पिता अर्जुनः ?

श्लोक – 5 : पितुः पार्थस्य पुत्रः सन् भगवतः वासुदेवस्य भागिनेयः सन् तरुणस्य अस्त्रविद्यानिपुणस्य च तव समारे पराभव: युज्यते वा?

श्लोक – 6 : आत्मप्रशंसा अस्माकं कुले न युक्ता भवति । रगे ये योथाः मृताः तेषां शरीरान्तर्गतान् बाणान् पश्य । तत्र अभिमन्योः नामधेयं एव लिखितम् अस्ति न तु अन्येषाम् ।

श्लोक – 7 : सः शस्त्ररहितः भूत्वा मम समीपं आगतवान् । अतः बन्धितः अस्मि । अर्जुनस्य पुत्रः सन् शस्त्रविहीनं कथं वा अहं हनिष्यामि ?

श्लोक – 8 : स्वाभाविको दष्टपुष्टौ मम भुजौ एव आयुधम् । तौ अश्रित्य अहं युद्धं करोमि । बलहीनाः अस्त्राणि गृहीत्वा युद्धं कुर्वन्ति ।

श्लोक – 9 : यस्य पराक्रमः असदृशः यस्य बाहुः एव आक्षौहिणीसमानः तस्य एतात् वचनं युक्तं भवति । तथा वक्तुं भवान् एतादृशपराक्रमसम्पन्नः मम मध्यमः तातः भीमसेनः वा?

श्लोक – 10 : बन्धनोचितसंस्कारः पदयोः क्रियताम् । हस्ताभ्यां आनीतं मां भीमसेनः हस्ताभ्यां एव नयतु ।

1. Drona realised and returned, by knowing the sound of the bow is belongs to him. Bheeshma was not participate in the war because an arrow struck to his flag. All the kings were stunned by the scene that Karna was beaten by the arrows. But Abhimanyu did not feared because of his childhood.

2. I know the person who catched Abhimanyu who is brave and expert in the archery. Because of unfortunate of his fathers he was forced to battle.

3. Calling the Kshatriyas by name is the tradition of these people. Because imprisonment is always gives sorrow.

4. How the father asks the welfare of the mother to enquire the welfare of my mother are you Dharmaraja or Bheema or even my father Arjuna?

5· Defeat in the warfield is not suits to you because (you are) being the son of Partha and the sister’s son of Vaasudeva and also (you are) brave and expert in archery.

6. Self-praise is not in practice among our dynasty. See the arrows on the dead body of the soldiers in the battlefield, it is none other than the name Abhimanyu.

7. He came near to me without any weapons. Because of that I was arrested. Being the son of Arjuna How can I kill a weaponless person?

8. These my shoulders are the natural weapons for me. So I will destroy enemy with this only. Vigourless men uses weapons in the war.

9. This saying is suitable for such a person who’s vigour is dissimilar to anybody and whose arms are equal to the large army of one Akshohini ( a large army consisting of 21870 chariots, as many elephants, 65610 horses and 109350 foot). To say like this are you Bheemasena who is my elder father.

10. Bheemasena who arrested me by his arms, now also he should take me in the same manner. Because merit of action for capturing me is taking me in the arms of Bheema.

पीठिका
भागोऽयं भासमहाकवि विरचित ‘पञ्चरात्रम्’ इति रूपकस्य द्वितीयाङ्कात् स्वीकृतमस्ति। पञ्चरात्रम् अङ्कत्रयात्मकं नाटकम् ।

• कवि- काव्य विचारः ।
• कवि : भासः
• कालः : कालिदासात् पूर्वकालीनः । प्रायः क्रि.पू. षष्ठ शतकम् ।
• देशः : दक्षिणभारतम् ।
• कृतयः : पञ्चरात्रम्, कर्णभारतम् इत्यादि चतुर्दश नाटकानि ।
• प्रशंसा : भासो हासः ।

This lesson is taken from the three-act play ‘9354’ composed by Bahasa. Bhasa is regarded as a muni, because his style is similar to that of Valmiki and Vyasa. He lived around 6th century B.C. It is believed that Bhasa belonged to South India as his dramas were found in Kerala. He wrote fourteen dramas including ‘पञ्चरात्रम्’ कर्णभारतम् etc., He is called as भासो हास: means ‘The simile of the Goddess of Poetry’.

सौभद्रो ग्रहणं गतः Summary in Kannada

सौभद्रो ग्रहणं गतः Summary in Sanskrit

सारांश:
इदं नाटकं महाभारतस्य उत्तरगोग्रहण विषयं प्रतिपादयति । दुर्योधनः यज्ञमेकं करोति । दुर्योधनस्य यज्ञानन्तरं भीष्मद्रोणादयः कौरवाश्च विराटस्य गोग्रहणार्थम् आगच्छन्ति । दुर्योधनस्य यज्ञनिमित्तं द्वारकात् आगतः अभिमन्युः अपि कौरवैः सह युद्धार्थम् आगच्छति ।

समारान्ते भीमेन बन्धितः अभिमन्युः विराटस्य आस्थानम् आगच्छति । तत्र विराटस्य आस्थाने धर्मराजादयः वेषपरिवर्तनं कृत्वा अज्ञातवासं कुर्वन्तः सन्ति । तत्र अभिमन्योः पितृभिः सह समागमः भवति ।

सौभद्रो ग्रहणं गतः Summary in English

This drama based on Vyasa’s Mahabharata. It describes the Gograhanam (capturing or seizing of cows) of Uttarakumara, son of Virata. The present lesson is taken from the second act of Pancharaatram. Duryodhana performed a yagna (sacrifice). After the sacrifice of Duryodhana Bheeshma-Drona-Karna and all other Kauravas went to capture the cows of Virata. Abhimanyu who came to participate in the yagna also sent to the Warfield along with the Kauravas.

At the end of the war, Abhimanyu was captured by Bheemasena and he brought to the court of Viraataraja. In the court of Virata all the five Pandavas were changed their forms and practising Ajnaatavasa (remaining incognito). Finally results in the union of Abhimanyu with his father.

Students can Download Sanskrit Lesson 17 वेदगणितज्ञः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 17 वेदगणितज्ञः

वेदगणितज्ञः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
शून्यान्वेषणाप्राज्ञाः के ?
उत्तरम्
शून्यान्वेषणाप्राज्ञाः भारतीयाः एव ।

प्रश्न 2.
श्रीभारतीकृष्णतीर्थस्वामि महाभागः किमिति प्रसिद्धः अभवत् ?
उत्तरम्
श्री भारतीकृष्णातीर्थस्वामिमहाभागः ‘द्वितीय विवेकानन्दः’ इति प्रसिद्ध अभवत् ।

प्रश्न 3.
वेदगणितस्य कः ग्रन्थः आङ्ग्लभाषायां लभ्यते ?
उत्तरम्
‘वेदिक् मेथमेटिक्’ इति वेदगणितस्य ग्रन्थः आङ्ग्लभाषायां लभ्यते।

प्रश्न 4.
वेङ्कटरमणं मद्रास संस्कृतसङ्गः केन उपाधिना सत्कारम् अकरोत् ?
उत्तरम्
वेङ्कटरमणं मद्रास संस्कृतसङ्गः ‘सरस्वती’ इति उपाधिना सत्कारम् अकरोत् ।

प्रश्न 5.
प्राचीनकाले प्रसिद्धाः गणितज्ञा के?
उत्तरम्
आर्यभट-भास्कर-वराहमिहिरादयः प्राचीनकाले प्रसिद्धाः गणितज्ञाः ।

II. लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. एतस्य → पु/नपुंसकलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम्
2. पित्रा → पुंलिङ्गः – तृतीयविभक्तिः – एकवचनम्
3. गुरोः → पुंलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम्
4. मनसि → नपुंसकलिङ्गः – सप्तमीविभक्तिः – एकवचनम्

III. लकार-पुरुष-वचनानि लिखत ।

1. अकथयत् → लङ्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम्
2. विराजते → लट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम्
3. आसन् → लङ्लकारः – प्रथमपुरुषः – बहुवचनम्
4. प्रभवामः → लट्लकारः – उत्तमपुरुषः – बहवचनम्

IV. वाक्ये योजयत

1. समाप्य = छात्र पठनं समाप्य लिखति ।
2. तपः = मुनिभिः तपः चर्यते ।
3. सकाशात् = गुरोः सकाशात् विद्या अभ्यसीया ।
4. यदा-तदा = यदा मेघः गर्जति तदा वृष्टिः भविष्यति ।

V. सन्धिं विभज्य नाम लिखत ।

1. भारतादेव = भारतात् + एव – जशत्वसन्धिः
2. वेदेष्वन्तर्गतः = वेदेषु + अन्तर्गतः – यण्सन्धिः
3. श्रृङ्गगिरावेव = श्रृङ्गगिरौ + एव – वान्तादेशसन्धिः
4. एवेति = एव + इति – गुणसन्धिः

VI. समानार्थकपदं लिखत :

1. प्राज्ञः = ज्ञानी
2. प्रथितः = प्रसिद्धः
3. मूर्धा = शिरः
4. वरेण्यः = श्रेष्ठः।

VII. विरुद्धार्थक पदं लिखत :

1. प्राचीना × नवीना
2. उन्नतिः × अवनतिः
3. दोषयुक्तः × गुणयुक्तः
4. उत्तीर्णः × अनुत्तीर्णः
5. स्वीकृतवान् × तिरस्कृतवान्

VIII. प्रश्ननिर्माणं कुरुत (रेखाङ्कितपदमुद्दिश्य)

प्रश्न 1.
स्वामिवरेण्यः तिन्नवेलिग्रामे अजायत ।
उत्तरम्
स्वामिवरेण्यः कुत्र अजायत ?

प्रश्न 2.
सूत्राणां साक्षात्कारोऽभवत् ।
उत्तरम्
केषां साक्षात्कारोऽभवत् ?

प्रश्न 3.
मनसि एव गणनं कृत्वा उत्तरं वक्तुं प्रभवामः ।
उत्तरम्
कुत्र एव गणनं कृत्वा उत्तरं वक्तुं प्रभवामः ?

IX. वाक्यदोषं परिहरत ।

प्रश्न 1.
गणितपरम्परा प्राचीनः अस्ति ।
उत्तरम्
गणितपरम्परा प्राचीना अस्ति ।

प्रश्न 2.
सप्तविषयाः स्वीकृताः आसीत् ।
उत्तरम्
सप्तविषयाः स्वीकृताः आसन् ।

X. दीर्घम् उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
श्री वेङ्कटरमणसरस्वती महोदयस्य विद्याभ्यासविषयं विवृणुत।
उत्तरम्
Great mathematician Swamiji was born on 14th March 1884 in Tinnaveli, a village of Tamilnadu. He was named as ‘Venkataramana’ by his father. He was very clever from his childhood. He studied the Sanskrit language by his Guru Shreevenkata rajashastry with great involvement. He was honoured by Madras Sanskritha Sangha with the title ‘Saraswathi’ for his immense knowledge and skills. Later, he joined the ‘American Science College’. Mumbai centre for his post-graduate studies. He studied maths-Sanskrit-history-philosophy-English-science and Vedic philosophy with great interest and he completed his degree education in first class.

प्रश्न 2.
श्री वेङ्कटरमणसरस्वती महोदयः सन्यासाश्रम स्वीकारानन्तरं किं किम् अकरोत्?
उत्तरम्
After completing his studies, he began his teaching career as Professor in ‘Rashtriya Mahavidyalaya’ at Rajamahendri city. Later in the year 1919, he took “Sanyasashrama. Then onwards he was popularly known as Sri Sri Sri Bharthi Krishnateertha Swamiji. He performed penance, by this he attained the knowledge of Vedic mathematics. He inspired by this to wrote Vedic mathematics on the basis of Atharvaveda and maths. By this one can solve mathematical problems. In the year 1948, he went to America and delivered spiritual upanyasams in many universities of America on Vedic maths, culture and Sanskrit. By this, he was famous as ‘Second Vivekananda’. He attained eternal bliss in the year 1960 (2-2-1960)

XI. प्रश्ननिर्माणं कुरुत (रेखाङ्कितपदमुद्धिश्य) ।

प्रश्न 1.
स्वामिवरेण्यः तिन्नवेलि ग्रामे अजायत ।
उत्तरम्
स्वामिवरेण्यः कुत्र /कस्मिन् ग्रामे अजायत?

प्रश्न 2.
सूत्राणां साक्षात्करोऽभवत्?
उत्तरम्
केषां साक्षात्कारोऽभवत्?

XII. वाक्यदोषं परिहरत

प्रश्न 1.
गणितपरम्परा प्राचीनः अस्ति ।
उत्तरम्
गणितपरम्परा प्राचीना अस्ति ।

प्रश्न 2.
सप्तविषयाः स्वीकृताः आसीत् ?
उत्तरम्
सप्तविषयाः स्वीकृता आसन् ।

इतरप्रश्नाः

I. वेदगणितस्य षोडश सूत्राणां सङ्ग्रहं कुरुत ।

1. एकाधिकेन पूर्वेण
2. निखिलं नवतः चरमं दशतः ।
3. ऊर्ध्वतिर्यग्भ्याम्
4. परावर्त्य योजयेत् ।
5. शून्यं साम्यसमुच्यते
6. आनुरूप्ये शून्यमन्यत् ।
7. सङ्कलन-व्यवकलनाभ्याम्
8. पुरणापूरणाभ्याम् ।
9. चलनकलनाभ्याम्
10. यावदूनम् ।
11. व्यष्टिसमष्टिः
12. शेषाप्यङ्केन चरमेण ।
13. सोपान्त्यद्वयमन्त्यम्
14. एकन्यूनेन पूर्वेण
15. गुणितसमुच्चयः
16. गुणकसमुच्चयः

II. वेदगणितस्य उपसूत्राणि कानि? लिखत ।

उपसूत्राणि

1. आनुरूपेण
2. शिष्यते शेषं सः ।
3. आद्यमाद्येनान्त्यमन्त्येन
4. केवलैः सप्तकं गुण्यात् ।
5. वेष्टनम्
6. यावदूनं तावदूनम् ।
7. यावदूनं तावदूनीकृत्य वर्ग च योजयेत् ।
8. अन्त्ययोर्दशकेऽपि ।
9. अन्त्ययोरेव
10. समुच्चयमगुणितः
11. लोपनस्थापनाभ्याम् ।
12. विलोकनम् ।
13. गुणितसमुच्चयः समुच्चयगुणितः ।
14. ध्वजाङ्कः ।

पीठिका
भारतस्य वैज्ञानिक परम्परा अतिविशिष्टा अस्ति । गणितविषये भारतस्य योगदानं असदृशं वर्तते । शून्यान्वेषणप्राज्ञाः भारतीयाः एव । आर्यभटभास्कर-वराहमिहिरादयः गणितज्ञाः सुप्रसिद्धाः । आधुनिकेषु गणितेज्ञेषु श्री श्री ‘श्री भारतीकृष्णतीर्थस्वामि महात्मानः अपि अन्यतमः ।

The Indian scientific heritage is very distinctive. Our ancient personalities have achieved remarkable success in their research works. In the field of mathematics, Indians invented ‘zero’ number for the first time ever. Among such personalities Aryabhata, Bhaskaracharya, Varahamihira etc. became very popular and Sri Sri Sri Bharathikrishnateertha is also one such personality who is as famous as mathematician as them all.

वेदगणितज्ञः Summary in Kannada

वेदगणितज्ञः Summary in English

Great mathematician Swamiji was born on 14th March 1884 in Tinnaveli, a village of Tamilnadu. He was named as ‘Venkataramana’ by his father. He was very clever from his childhood. He studied the Sanskrit language by his Guru Shreevenkata rajashastry with great involvement. He was honoured by Madras Sanskritha Sangha with the title “Saraswathi’for his immense knowledge and skills. Later, he joined the ‘American Science College’. Mumbai centre for his postgraduate studies. He studied maths-Sanskrit-history-philosophy-English-science and Vedic philosophy with great interest and he completed his degree education in first class.

After completing his studies, he began his teaching career as Professor in “Rashtriya Mahavidyalaya’ at Rajamahendri city. Later in the year 1919, he took ‘Sanyasashrama. Then onwards he was popularly known as Sri Sri Sri Bharthi Krishnateertha Swamiji. He performed penance, by this he attained the knowledge of Vedic mathematics. He inspired by this to wrote Vedic mathematics on the basis of Atharvaveda and maths. By this one can solve the mathematical problems. In the year 1948, he went to America and delivered spiritual upanyasams in many universities of America on Vedic maths, culture and Sanskrit. By this, he was famous as ‘Second Vivekananda’. He attained eternal bliss in the year 1960 (2-2-1960)

वेदगणितज्ञः Summary in Sanskrit

सारांशः
गणितज्ञः स्वामिवरेण्यः क्रि. श. 1884 तमे वर्षे मार्च् मासस्य 14 दिनाङ्के तमिळुनाडुराज्यस्य तिन्नवेलि ग्रामे अजायत । अस्य वेङ्कटरमणः’ इति नामधेयः अभवत् । एषः बाल्यादेव मेधावी आसीत्। गुरोः श्री वेङ्कटराजशास्त्रिणः सकाशात् संस्कृतं सम्यग् अधीतवान्। एतस्य पाण्डित्यं दृष्ट्वा मद्रास् संस्कृतसङ्गः ‘सरस्वती’ इति उपाधिना सत्कारमकरोत् । अनन्तरं पदवीशिक्षणं समाप्य अमेरिका विज्ञान महाविद्यालयस्य मुम्बयिकेन्द्रे स्नातकोत्तर परीक्षा स्वीकृत्य गणितं-संस्कृतम्-इतिहास-दर्शनम्-आङ्ग्लभाषा विज्ञान-तत्वज्ञानम् इति आहत्य सप्तविषयेषु उन्नतश्रेण्याम् उत्तीर्णः अभवत् । अध्ययनानन्तरं राजमहेन्द्रिनगरे राष्ट्रियमहाविद्यालये प्राध्यापकः अभवत् ।

अनन्तरं क्रि.श. 1919 तमे वर्षे सन्यासाश्रमं स्वीकृतवान् । तदारभ्य श्री श्री श्री भारतीकृष्णतीर्थस्वामि महाभागः इति प्रथितः । एतस्य ध्यानावस्थायां वेदगणितस्य सूत्राणां साक्षात्कारः अभवत् । एषः अथर्ववेदेषु गणितविषये स्थितान् शब्दान् उपयुज्य षोडशमुख्यसूत्राणां संशोधनमकरोत् । क्रि.श. 1948 तमे वर्षे अमेरिकाविश्वविद्यालयेषु वेदगणितः-अध्यात्म-संस्कृत-संस्कृति विषये च उपन्यासं कृत्वा ‘द्वितीय विवेकानन्दः’ इति प्रसिद्धि प्राप्तः । एतादृशः महापुरुषः क्रि.श. 1960 तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य द्वितीयदिनाङ्के परधाम प्राप्नोत्।

Students can Download Sanskrit Lesson 16 आत्मविडम्बनम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 16 आत्मविडम्बनम्

आत्मविडम्बनम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एकवाक्येन उत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
कालिदासेन विरचिते द्वे महाकाव्ये के ?
उत्तर:
रघुवंशम्, कुमारसम्भवम् च इति द्वे कालिदासेन विरचित महाकाव्ये ।

प्रश्न 2.
शिवस्य वसु केन निवेदितम् ?
उत्तर:
शिवस्य वसु दिगम्बरत्वेन निवेदितम् ।

प्रश्न 3.
के न योगमर्हतः ?
उत्तर:
कलहंसलक्षणं वधू दुकूलं तथा शोणितबिन्दुवर्षि गजाजिनम् एते द्वे न योगमर्हतः।

प्रश्न 4.
कः भीमरूपः अस्ति?
उत्तर:
शिवः भीमरूपः अस्ति ।

प्रश्न 5.
मन्दाः किं द्विषन्ति ?
उत्तर:
मन्दाः महात्मनां चरितं द्विषन्ति ।

II. यथानिर्देशं लिखत :

प्रश्न 1.
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ।
कः पाठः ? कः अवदत् ? अत्र रत्नं का?
उत्तर:
आत्मविडम्बनम् इति पाठः । वुटुः अवदत् । अत्र रत्नं पार्वति ।

प्रश्न 2.
तवानुवृत्तिं न च कर्तुमुत्सहे ।
कः पाठः ? कः अनुवृत्तिं कर्तुं न उत्सहते? काम् अवदत् ?
उत्तर:
आत्मविडम्बनम् इति पाठः वटुः अनुवृत्तिः कर्तुं न उत्सहते । पार्वतीम् अवदत् ।

प्रश्न 3.
तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ?
कः पाठः ? कः अवदत् ? काम् अवदत् ?
उत्तर:
आत्मविडम्बनम् इति पाठः । वटुः अवदत् । पार्वतीम् अवदत् ।

III. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. परशिवः पार्वत्या समीपं  __________ रूपेण आगतवान् । (वटु)
2. दिगम्बरत्वेन निवेदितं ____________ । (वसु)
3. पार्वत्याः प्रसूति ____________ कुले अभवत् । (प्रथमस्य वेधसः)
4. पार्वत्याः पितुः प्रदेशा ____________ भूमयः. । (देव)
5. पार्वती ____________ पतिम् आप्तुम् इच्छति । (परशिवं)

IV. सम्यक् योजयत ।

१. वर्णी – 1. चन्द्रः
२. पितृसद्य – 2. पिनाकी
३. कलावान् – 3. पार्वती
४. वृषराजकेतनः – 4. श्मशानम्
५. दाक्षायणी – 5. वटुः
उत्तरम्
१ – 5, २ – 4, ३ – 1, ४ – 2, ५ – 3

V. पर्यायपदानि लिखत ।

1. प्रसूतिः = जननम्
2. वपुः = शरीम्
3. अनुवृत्तिः = अनुसरणम्
4. अहिः = सर्पः
5. आजिनम् = चर्म
6. शोणितम् = रक्तम् ।

VI. वाक्ये योजयत ।

1. अलम् = साहसेन अलम् ।
2. वृथा = छात्राणां परिश्रमः वृथा न भवति ।
3. यदि = छात्रः यदि न पठति तर्हि अनुत्तीर्णः भवति ।
4. सम्प्रति = सम्प्रति जनाः अलसाः सन्ति ।

VII. सन्धिं कृत्वा नाम लिखत ।

1. गज + अजिनम् = गजाजिनम् – सवर्णदीर्णसन्थिः ।
2. प्रदेशाः + तव = प्रदेशास्तव – विसर्गसन्धिः ।
3. यत् + बाल = यद्वाल – जशात्वसन्धिः ।
4. अथवा + इति = अथवेति – गुणसन्धिः ।
5. दिक् + अम्बरः = दिगम्बरः – जशत्वसन्धिः ।

VIII. लिङ्ग -विभक्ति-वचनानि लिखत ।

1. पिनाकिन: – पुंलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम्
2. तस्मात् – पुं/नपुंसकलिङ्गः – पञ्चमीविभक्तिः – एकवचनम्
3. पापभाक् – पुंलिङ्गः – प्रथमाविभक्तिः – एकवचनम्
4. वपुः – नपुंसकलिङ्गः – प्रथमा/द्वितीयाविभक्तिः – एकवचनम्

IX. समस्तपदं विलिख्य समासनाम लिखत ।

1. देवानां भूमयः = देवभूमयः – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।
2. गजस्य अजिनम् = गजाजिनम् – षष्ठी तत्पुरुषसमासः ।

X. लघूत्तरं लिखत :

प्रश्न 1.
परमार्थत: शिव: कथम् अस्ति?
उत्तर:
परमार्थतः शिवः दरिद्रः सन् ऐश्वर्याणाम् उत्पत्तिस्थानम् अस्ति ।
श्मशाने दृष्टः अपि त्रिलोकनाथः, भीमरूपः अपि मङ्गलकरः वर्तते।

प्रश्न 2.
तपः फलं किम् किम् ?
उत्तर:
श्रेष्ठर्वशे जननम्, सौन्दर्यम्, सम्पत्, सुखम्, स्वर्गम्, इत्यादयः तपः फलम् अस्ति ।

इतरप्रश्नाः

प्रश्न 1.
कालिदासस्य देशकालादि विषये लिखत ।
उत्तर:
काव्यभागोऽयं कालिदासस्य “कुमारसम्भवम्” इति महाकाव्यस्य पञ्चमसर्गात् सगृहीतः । पर्वतराजस्य पुत्री पार्वती शिवमेव पतिरूपेण प्राप्तुं तपः चरति । तां परीक्षितुं शिवः वटुरूपं धृत्वा तपोवनमागत्य आत्मविडम्बनं करोति । तस्याः अचलप्रेम विदित्वा विवाहार्थं अनुमति दत्तवान् ।

प्रश्न 2.
अन्यलिङ्गरूपं लिखत ।
उत्तर:

1. वर्णी – वर्णिनी
2. कान्तिमती – कान्तिमान्
3. बधू – यर:
4. बाला – बालाः ।

पीठिका
काव्यभागोऽयं कालिदासस्य “कुमारसम्भवम्” इति महाकाव्यस्य पञ्चमसर्गात् सगृहीतः । पर्वतराजस्य पुत्री पार्वती शिवमेव पतिरूपेण प्राप्तुं तपः चरति । तां परीक्षितुं शिवः वटुरूपं धृत्वा तपोवनमागत्य आत्मविडम्बनं करोति । तस्याः अचलप्रेम विदित्वा विवाहार्थं अनुमति दत्तवान् ।

• कवि – काव्य विचारः ।
• कविः : कालिदासः
• कालः : प्राय. क्रि.श. प्रथमे, चतुर्थे, पञ्चमे वा शतके आसीत्।
• देशः : उज्जयिनि ।
• कृतयः रघुवंशम्, कुमारसम्भवम् इति द्वे महाकाव्ये ।
  मेघदूतम्, ऋतुसंहारम् इति द्वे खण्डकाव्ये ।
  विक्रर्मोर्वशीयम्, मालविकाग्निमित्रम्, अभिज्ञानशाकुन्तलं चेति त्रीणि नाटकानि ।
• प्रशंसा : रघुकविः उपमाकालिदासस्य इत्यादयः ।

This poem is taken from the fifth sarga of Kalidasa’s Kumarasambhavam’. Parvati, daughter of Himavaan, wanted to marry Lord Eshwara. So she started to do penance. Then Lord Shiva in the form of ascetic with Brahminic lustre entered the penance-forest to test Parvathi’s desire. At that time he desirous to say something fault about himself (Shiva). At the end he knew the pure love of Parvati and wish to marry her.

आत्मविडम्बनम् Summary in Kannada

आत्मविडम्बनम् Summary in English

Your birth is in the family of Brahma. The body is as if it were the manifestation of the collected beauty of the three worlds. The happiness of affluence need not be sought after by thee, thine youth is fresh. Say what blessings, other than these, can be the reward of penance?

If thou are seeking heaven, the effort is in vain, since the regions of thy father are the land of Gods. And if thou wants to desire a suitable husband, cease from they austerities. For a jewel is sought after has not to seek.

Then Shiva in the disguise of a Brahmachari said – I know Shiva, but you are trying to him only again and again. He is not desiring to give permission to you. Thinking that he is interested in an inauspicious matter.

O! Parvati, you are showing your interest in the essenceless thing, because you think deeply. How can it be possible that (which) your hand adorned with vivahasutra (marriage thread) with the hand of Shiva, who tied his hand with a serpent? How can your hand tolerate with Shiva’s hand? (at the time of paanigrahana).

You think deeply. Do these two things go with one another any time? Indeed the saree of the bride is the silk saree which has the pictures of swans in them and that of the bridegroom is the hide of the elephant which has the blood dropping from that.

These two things got the worst position because seeks a husband in Parashiva. First one is Chandra’s sixteenth Kala (form) and the second one is you (Parvati) the lustre of the eye like of the universe.

Oh Parvati, who has the eyes like that of a deer, are there any qualities in Shiva which are essential for a bridegroom? Are there beauty and handsomeness in him which are expected by a damsel – no, that is not at all found in him. His body is ugly with the ugly eyes and nobody knows where he was born. Indeed his richness would be understood by his being Digambar only.

And him she thus addressed – Indeed thou, dost not know Shiva alright, since thou talkest thus to me. The dull-witted find fault the course of life of the magnanimous, which is not in common with that of other people, and the motive of which is difficult to divine.

Being himself poor, he is the origin of the wealth. Living in the cremation ground, he is the Lord of the three worlds. Being of terrible form he is still called Shiva. None are there who know the Trident holder for what he really is.

O friend, stop this boy who seems desirous of saying something. Not only he who talks ill of the mighty but also he who listens to him is a sinner.

Or rather, I will go from this place, so saying the maiden with the bark garment slipping from her bosom, started and the bullemblemed God, assuming his own form, held her hand with a smile.

आत्मविडम्बनम् Summary in Sanskrit

सारांशः

1. हिरण्यगर्भब्रह्मणः वंशे तव जननम् । त्रिलोकसौन्दर्यम् इव तव वपुः । सम्पत्सुखं त्वया न अन्वेषणीयम् । नवतारुण्यं वर्तते । अतः परं तपः फलं किं स्यात् ? कथय । इति वटुः पार्वती पृच्छति।

2. स्वर्ग यदि कामयसे तर्हि तव श्रमस्तु निष्फलः । यतः तव पितः प्रदेशः एव देवतानां वासस्थानानि । यदि वरं प्रार्धयसे तत्रापि तपः नावश्यकम्, यतः रत्नं स्वतः आत्मन: क्रेता कः इति न मृग्यते । क्रेता एव तत् अन्विष्यते ।

3. अनन्तरं ब्रह्मचारी उवाच- महेश्वरं अहं जानामि । पुनरपि त्वम् ईश्वरकामा एव भवसि । अमङ्गलाभ्यासरतिम् इति विचिन्त्य तव अनुसरणं कर्तुं न उत्सहे ।

4. असारवस्तुनि हठपरे पार्वति, आबद्धविवाहहरस्तसूत्रः तव अयं करः, कङ्कणरूपेण भूषणीकृतसर्पण शिवस्य हस्तेन, तत् प्रथम पाणिग्रहणं कथं सहिष्यते?

5. कलहंसलक्षणं नवोढाया: चीनांशुकम् । रक्तबिन्दून् वर्षत् हस्तिचर्म च इमे द्वे कदापि यदि योगम् अर्हतः इति अधुना त्वमेव पर्यालोचय ।

6. परशिवस्य प्राप्तिकामनया संप्रति द्वयं शोचनीयतां गतम् । प्रथमं सा कान्तिमती चन्द्रस्य षोडशी कला, द्वितीयं जगतः लोचनचन्द्रिका त्वम् (पार्वती)

7. शिवस्य शरीरं विरूपाक्षं । तस्य जन्म न ज्ञातम् । यतः शिवः दिगम्बरः ततः एव तस्य ऐश्वर्यं विज्ञातम् । हे सुन्दरि वरेषु ये अंशाः काझ्यन्ते त्रिलोचने तेषु एकोऽपि दृश्यते किम् ?

8. पार्वती ब्रह्मचारिणं उवाच – यथार्थतः त्वं शिवं न जानासि। नूनं यतः शिवविषये एवं कथयसि । न जनसाधारणम् ऊहातीतकारणं च महात्मनां चरितम् । उपरिज्ञानात् महात्मनां चरितं मन्दबुद्धयः दूषयन्ति।

9. शिवः दरिद्रः सन् ऐश्यर्याणां उत्पत्तिस्थानम् एव । श्मशाने दुष्टः अपि त्रिलोकनाथः । भीमरूपः अपि मङ्गलकरः इति वर्ण्यते । अतः पिनाकिनः हरस्य यथार्थस्य भावस्य ज्ञातारः न सन्ति ।

10. हे सखि, स्फुटितोत्तराधरः ब्रह्मचारी किञ्चित् भूयः वक्तुम् इच्छति । अयं निवार्यताम् । य: पूज्यानां निन्दति, न केवलं सः पापी, तेन सह यः भाषणं करोति सः अपि पापभाक् भवति ।

11. अथवा अन्यत्र यास्यामि इति वदन्ती सा पार्वती एव चलितवती । चलनस्य वेगवशात् तस्याः उत्तरीयत्वेन धारितं वत्कलम् ईषद् सस्तम्। तदा शिवः हसन् निजरूपमाक्षित्य तस्याः पाणिं गृहीतवान् ।

Students can Download Sanskrit Lesson 1 गतानुगतिको लोकः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 1 गतानुगतिको लोकः

गतानुगतिको लोकः Questions and Answers, Summary, Notes

I. दशवाक्यैः संस्कृतभाषया कर्नाटकभाषया आङ्ग्लभाषायां वा उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कृपणस्य धनं कथं नष्टम् अभवत् ?
उत्तरम्

Students can Download Sanskrit Lesson 2 वृद्धाया देशप्रेम Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 2 वृद्धाया देशप्रेम

वृद्धाया देशप्रेम Questions and Answers, Summary, Notes

I. दशवाक्यैः संस्कृतभाषया कर्नाटकभाषया आङ्ग्लभाषायां वा उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
वृद्धायाः देशप्रेम विषये लिखत ।
उत्तरम्

Students can Download Sanskrit Lesson 3 धर्मो रक्षति रक्षितः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit पूरकपाठाः Chapter 3 धर्मो रक्षति रक्षितः

धर्मो रक्षति रक्षितः Questions and Answers, Summary, Notes

I. दशवाक्यैः संस्कृतभाषया कर्नाटकभाषया आङ्ग्लभाषायां वा उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
यक्षधर्मराजयोः सम्भाषणसारं सङ्गृह्य लिखत ।
उत्तरम्

Students can Download Sanskrit Lesson 10 मूर्तिपूजारहस्यम् Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 10 मूर्तिपूजारहस्यम्

मूर्तिपूजारहस्यम् Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत।

प्रश्न 1.
कस्य सम्मानार्थ मङ्गलसिंहेन समारम्भः आयोजित:?
उत्तरम्
स्वामि विवेकानन्दस्य सम्मानार्थं मङ्गलसिंहेन समारम्भः आयोजितः।

प्रश्न 2.
कस्य भावचित्रस्य थूत्कारं कर्तुं स्वामी विवेकानन्दः अवदत्?
उत्तरम्
राज्ञः भावचित्रस्य थूत्कारं कर्तुं स्वामी विवेकानन्दः अवदत्।

प्रश्न 3.
राज्ञः आस्थानं विवेकानन्दः केन प्रेषित:?
उत्तरम्
राज्ञः आस्थानं विवेकानन्दः खेत्रीनरेशेन प्रेषितः।

प्रश्न 4.
मूर्तिपूजारहस्यं इति पाठस्य लेखकः कः?
उत्तरम्
मूर्तिपूजारहस्यं इति पाठस्य लेखकः डा ।। श्रीधरभास्कर वर्णेकरः।

II. संयोग लिखत।

अ – आ
१. आखेटवेषः – 1. द्वारपालकः
२. परिव्राट – 2. राजा
३. रामसिंहः – 3. मानसिंहः
४. विवेकानन्दः – 4. सन्न्यासी
५. मङ्गलसिंहः – 5. वड्गदेशीयः
उत्तरम्
१ – ३, २ – ४, ३ – १, ४ – ५, ५ – २

III. यथानिर्देशं लिखत ।

प्रश्न 1.
के न खलु अमी स्वामिचरणाः ।
कः पाठः ? कः अवदत् ? कम् अवदत् ?
उत्तरम्
मूर्तिपूजारहस्याम् इति पाठः । मानसिंहः अवदत् । मङ्गलसिंहम् अवदत् ।

प्रश्न 2.
भिक्षाटनं मे रोचते इति कृत्वा भिक्षाटनं करोमि ।
कः पाठः? कम् अवदत् ? भिक्षाटनं कस्मै रोचते?
उत्तरम्
मूर्तिपूजारहस्यम् इति पाठः । मानसिंहम् अवदत् । भिक्षाटनं विवेकानन्दाय रोचते ।

प्रश्न 3.
अस्मिन् चित्रे थून्क्रियताम् ।
कः पाठः? कः अवदत् ? कस्य चित्रे?
मूर्तिपूजारहस्यम् इति पाठः । विवेकानन्दः अवदत् । महाराजस्य चित्रे ।

IV. सन्धिं कृत्वा नाम लिखत ।

1. कर्गजे + अस्मिन् = कर्गजेऽस्मिन्- पूर्वरूपसन्धिः ।
2. (तत् + चित्रम् = तच्चित्रम् – श्चुत्वसन्धिः ।
3. कश्चित् + अपि = कश्चिदपि – जशत्वसन्धिः ।
4. सहसा + उत्थाय= सहसोत्थाय – गुणसन्धिः ।

V. समस्तपदं लिखित्वा समासस्य नाम लिखत ।

1. राज्ञः आगमनम्= राजागमनम् – षष्टीतत्पुषसमासः ।
2. स्वामिनः चरणेषु = स्वामिचरणेषु – षष्ठीतत्पुरुष समासः ।
3. स्वस्थानं आपन्नाः = स्वस्थानमापन्नाः – तत्पुरुष समासः ।
4. महान् च असौ राजा च = महाराजः – कर्मधारय समासः ।

VI. वाक्ये योजयत

1. उत्थाय – अहम् उत्थाय उत्तरं वदामि ।
2. करोमि – अहं सत्कार्यं करोमि ।
3. परिहृत्य – गुरुः संशयं परिहृत्य पाठयति ।
4. पश्यन्तु – भवन्तः श्रीकृष्णं पश्यन्तु ।

VII. प्रयोगपरिवर्तनं कुरुत ।

प्रश्न 1.
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु ।
उत्तरम्
सर्वे भद्राणि पश्यन्ति (दृश्यन्ते)

प्रश्न 2.
अहं भिक्षाटनं करोमि ।
उत्तरम्
मया भिक्षाटनं क्रियते ।

प्रश्न 3.
अस्मिन् चित्रे थूत्क्रियताम् ।
उत्तरम्
अस्मिन् चित्रे थूत्क्रियतु ।

VIII. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
प्रासादं प्राप्ता अपि स्वामिचरणा किमर्थं सभां नालङ्कुर्वन्ति ?
उत्तरम्
सन्यासिना गीतनृत्यादिरसास्वादनम् अनुचितमिति अत्र समीपवर्तिनी प्रकोष्ठे उपविष्टवन्तः स्वामिचरणः । गीतसमाप्तिसमकालं विवेकानन्दः प्रविशति । अतः प्रासादं प्राप्ता अपि स्वामिचरणाः सभां नालङ्कुर्वन्ति ।

प्रश्न 2.
विवेकानन्दः भिक्षाटनविषये मानसिंहः प्रति किम् उक्तवान् ?
उत्तरम्
विवेकानन्दः भिक्षाटनविषये मानसिंह एवं उक्त्वान् – “राजन् ! अहमपि सन्नयासी, परिवाद, दण्डी च । तद् यया मे रोचते तथा करोमि । भिक्षाटनं मे रोचते इति भिक्षाटनं करोमि ।”

IX. दीर्घ उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
विवेकानन्दः मूर्तिपूजायाः वैशिष्टयं कथं प्रतिपादयति?
उत्तरम्
Then Manasimha asked Guruji like this – “I am not having faith in idol worship but what about you?” Swamiji replied – “I am very much influenced by my Guruji Sri Ramakrishna Paramahamsa, so I am following idol worship.” Then Guruji wanted to teach a lesson to Manasimha. So he ordered the minister to spit on the king’s photo. But nobody able to do the same. Then Guruji asked Manasimha – “Now you got the secret of an idol worship? You all feel the king’s photo is as same as the king. In the same way devotees are having faith in an image made by stone-wood-metal or mud. These are all left to their iconography.” Having heard the saying of Swamy Vivekananda all the people including King Mangalasimha saluted the Swamiji.

इतरप्रश्नाः

I. अन्यलिङ्गपदं लिखत ।

1. दूत्ती – दूत्तः
2. राजा – राज्ञी
3. नर्तकी – नर्तकः
4. पण्डितः – पण्डिता

II. तात्पर्य लिखत।

प्रश्न 1.
सर्वे भवन्तु सुखिन: सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाक् भवेत् ।
उत्तरम्

Let everybody be glad and happy. Let everyone be healthy. Let all be prosperous and not sad.

पीठिका

• कविः – डा ।। श्रीधरभास्करवर्णेकरः ।
• देशः – वार्ने, सतारामण्डलम्, महाराष्ट्रराज्यम् ।
• कृतयः – विवेकानन्दविजयम्, अर्वाचीनसंस्कृतसाहित्यम्, शिवराज्योदयम्, संस्कृतवाक्यकोषः इत्यादयः ।
• पुरस्कारः – राष्ट्रपतिपुरस्कारः, कालिदासपुरस्कारः, सरस्वतीसम्मानम्।
• जननम् – 31-7-1918

Dr Sridhara Bhaskara Varnekar was born on 31.7.1918 in Varne village of Satara district in Maharashtra. His famous works are विवेकानन्दविजयम्, अर्वाचीनसंस्कृतसाहित्यम्, शिवराज्योदयम्, संस्कृतवाक्यकोषः – etc. He has got these awards namely – राष्ट्रपतिपुरस्कारः, कालिदासपुरस्कारः and Saraswati Samman.

मूर्तिपूजारहस्यम् Summary in Kannada

मूर्तिपूजारहस्यम् Summary in English

Alwar was a famous region in Rajasthan, which was ruled by the Rajputs. Mangalsimha was a famous ruler of Alwar. Once, he arranged the felicitation ceremony for Swamy Vivekananda in his court. His friend Manasimha also enters the palace. At that time a lady court dancer performing the dance programme in the king’s court. So Swamiji stayed in the nearby room of the court. At the ending time of the dance, Swamiji entered the court and gave respect to that dancer. Guruji very much pleased by her singing.

Manasimha wanted to test Guruji and asked him like this – “You are well versed in the Shastras, even though why you are practising Bhikhaa (Begging)?”. Guruji replied him like this – “I am a monk. So I can practice anything I want”. By saying this, he saluted the idol of Sri Rama beside the Royal chair.

Then Manasimha asked Guruji like this – “I am not having faith in idol worship but what about you?” Swamiji replied – “I am very much influenced by my Guruji Sri Ramakrishna Paramahamsa, so I am following idol worship.” Then Guruji wanted to teach a lesson to Manasimha. So he ordered the minister to spit on the king’s photo.

But nobody able to do the same. Then Guruji asked Manasimha – “Now can you got the secret of idol worship? You all feel the king’s photo is as same as the king. In the same way, devotees are having faith in an image made by stone-wood-metal or mud. These are all left to their iconography.” Having heard the saying of Swamy, Vivekananda all the people including King Mangalasimha saluted the Swamiji.

मूर्तिपूजारहस्यम् Summary in Sanskrit

सारांशः
एकदा मङ्गलसिंहः नाम राजपूतानां महाराजः श्री विवेकानन्द स्वामिनां सम्मानार्थं कार्यक्रममेकस्य आयोजनं कृत्वा, तं प्रतीक्षमाणः आसीत्। तदा तस्य सुहृत् सामन्तराजः मानसिंहः आखेटक वेषं धृत्वा राजभवनं प्रविशति। तस्मिन् समये राजसभायां नर्तकी तृत्यमेकं कुर्वन्ती अस्ति। सन्यासिना गीतनृत्यादिरसास्वादनं अनुचितमिति मत एकस्मिन् प्रकोष्ठे उपविष्टवन्तः। गीतसमाप्तिकाले राजभवनं प्रविष्टः स्वामिनः नर्तकी प्रति प्रणाम्य गीत श्रवणेन आनन्दितः भवति।

मानसिंहः स्वामिनं परीक्षितुं एवं पृच्छति – किमर्थं भवान् विद्यापारङ्गतः अपि भिक्षामटति? इति। तदा स्वामिनः स्मित्वा, अहं सर्वसङ्गपरित्यागी अस्मि। यथा मे रोचते तथा करोमि इति उक्त्वा पार्श्वतः श्री रामचन्द्रस्य प्रतिमां विलोक्य प्रणमति। अत्रन्तरे राज्ञी स्वामिचरणेषु किमपि प्रष्टुम् इच्छति। अनन्तरं मानसिंहः स्वामिनं एवं पृच्छति – अहं सर्वथा मूर्तिपूजायां न विश्वसमि। परन्तु भवान् मूर्तिपूजायां बद्धदादरः कथम् इति।

तदा विवेकानन्दः गुरोः श्रीरामकृष्णदेवस्य कृपया मूर्तिपूजायां बद्धाधरः अस्मि इति उत्तरयति। स्वामिनः भिगिगतं राजचित्रं निरीक्षमाणः अमात्यं तस्मिन् चित्रे थूक्कर्तुं आदिदेश । को पि तथाकर्तुं नेच्छन्ति। तदा स्वामिनः मानसिंह प्रति”राजन्, ज्ञातुं किल मूर्तिपूजायाः रहस्यम् । चित्राकृतौ साक्षात् महाराजं पश्यथ। एवं भक्ताः अश्म – धातु – काष्ठ – मृत्तिकादिभिः घटितासु मूर्तिषु देवान् साक्षात्कुर्वन्ति’ इति वदति। सर्वे सभ्याः प्रणमन्ति। मङ्गलसिंहः अपि आसनादुत्याय स्वामिनं प्रणमति।

Students can Download Sanskrit Lesson 9 प्रयोगाः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 9 प्रयोगाः

प्रयोगाः Questions and Answers, Summary, Notes

पीठिका
प्रयोगाः त्रिविधाः – ते कर्तरिप्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावेप्रयोगः च। सकर्मकधातूनां कर्तरि कर्मणि च प्रयोगः भवति । अकर्मकधातूनां कर्तरि भावे च प्रयोगः भवति ।

The voices are three in number. They are active voice, passive voice and impersonal voice. The transitive verb is capable of active and passive voices. The intransitive verb has active and impersonal voices.

1. कर्तरि प्रयोगः
अस्मिन् प्रयोगे कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति । कर्मपदं द्वितीया विभक्तौ भवति। क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं परस्मैपदान्तं वा आत्मनेपदान्तं भवति ।

In this voice, the subject will be in the nominative case. The object will be an objective case. The verb is governed by the subject and it will be in parasmaipada or atmanepada.
उदा – राधा फलं नयति

Ex. Radha is carrying the fruit.

2. कर्माणि प्रयोगः
अस्मिन् प्रयोगे वाक्ये कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति । कर्तृपदं तृतीया विभक्तौ भवति । क्रियापदं कर्मपदानुगुणं आत्मनेपदान्तमेव भवति ।

In this voice, the object will be in the nominative case. The subject will be in the instrumental case. The verb is governed by the object and will be in atmanepadam only.
उदा – राधया फलं नीयते ।

Ex. The fruit is carried by Radha.

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं किं विभवन्यन्तं भवति ।
उत्तरम्
कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं प्रथमा विभक्त्यन्तं भवति ।

प्रश्न 2.
भावेप्रयोगे क्रियापदं कस्मिन् पुरुषे भवति?
उत्तरम्
भावेप्रयोगे क्रियापदं प्रथमपुरुषे भवति ।

प्रश्न 3.
कस्मिन् प्रयोगे कर्मपदं प्रधानं भवति ?
उत्तरम्
कर्मणिप्रयोगे कर्मपदं प्रधानं भवति ।

प्रश्न 4.
प्रयोगाः कति भवन्ति ?
उत्तरम्
प्रयोगाः त्रिविधाः भवन्ति ।

II. रिक्तस्थानं पूरयत :

1. अकर्मक धातुभ्यः कर्तरिभावे च प्रयोगै भवतः ।
2. भावेप्रयोगे कर्तृपदं तृतीया विभवत्यन्तं भवति ।
3. यस्याः क्रियायाः कर्माकांक्ष भवति तादृशाः क्रिया वाचकाः धातवः सकर्मकाः ।

III. प्रयोगपरिवर्तनं कुरुत ।

प्रश्न 1.
गणेशः चित्रं लिखति ।
उत्तरम्
गणेशेन चित्रः लिख्यते ।

प्रश्न 2.
अहं गुरुं नमामि ।
उत्तरम्
मया गुरुः नम्यते ।

प्रश्न 3.
राधा पाठं पठति ।
उत्तरम्
राधया पाठः पठ्यते ।

प्रश्न 4.
बालिकया जलं पीयते ।
उत्तरम्
बालिका जलं पिबति ।

IV. लघूत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
कर्तरिप्रयोगं विवृणुत ।
उत्तरम्
कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं प्रथमा विभक्तौ भवति। कर्मपदं द्वितीया विभक्तौ भवति। क्रियापदं कर्तृपदस्य पुरुषं वचनम् च अनुसरति । अस्मिन् प्रयोगे
कर्तृपदस्य प्राधान्यम् ।

प्रश्न 2.
कर्मणिप्रयोगं विवृणुत ।
उत्तरम्
अस्मिन् प्रयोगे कर्तृपदं तृतीया विभक्तयन्तं भवति। कर्मपदं प्रथमाविभक्त्यन्तं भवति। क्रियापदं आत्मनेपदान्तमेव भवति ।

इतरप्रश्नाः

I. उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
प्रयोगाः कति? ते के?
उत्तरम्
त्रयः प्रयोगाः सन्ति । ते कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः भावे प्रयोग: च।

प्रश्न 2.
कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं कस्यां विभक्तौ भवति ?
उत्तरम्
कर्तरिप्रयोगे कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति ।

प्रश्न 3.
कर्मणिप्रयोगे कर्म कस्यां विभक्तौ भवति ?
उत्तरम्
कर्मणिप्रयोगे कर्म प्रथमाविभक्तौ भवति ।

प्रश्न 4.
सकर्मकधातुः नाम कः?
उत्तरम्
यस्य धातोः कर्मपदस्य अपेक्षा भवति सः धातुः सकर्मकः ।

II. प्रयोगं परिवर्तयत ।

प्रश्न 1.
कृष्णः फलं खादति ।
उत्तरम्
कृष्णेन फलं खाद्यते ।

प्रश्न 2.
राधा शालां गतवती ।
उत्तरम्
राधया शाला गता ।

प्रश्न 3.
महेशेन हस्यते ।
उत्तरम्
महेशः हस्यते ।

प्रश्न 4.
सा कार्ये कृतवती ।
उत्तरम्
तया कार्ये कृतम् ।

प्रश्न 5.
रामः वेगेन धावति ।
उत्तरम्
रामेण वेगेन धाव्यते ।

III. प्रयोगं परिवर्तयत ।

प्रश्न 1.
मेघाः जलं वर्षन्ति ।
उत्तरम्
मेघैः जलं वर्ण्यते ।

प्रश्न 2.
मया फलानि नीयन्ते ।
उत्तरम्
अहं फलानि नयामि ।

प्रश्न 3.
अम्बा पुत्रं पश्यति ।
उत्तरम्
अम्बया पुत्रः दृश्यते ।

प्रश्न 4.
दिवाकरः गुरुन् प्रणमति ।
उत्तरम्
दिवाकरेण गुरवः प्रणम्यन्ते ।

प्रश्न 5.
अलसः दिने सुप्तवान् ।
उत्तरम्
अलसेन दिने सुप्तम् ।

प्रश्न 6.
तेन पुस्तकं पठ्चताम् ।
उत्तरम्
सः पुस्तकं पठतु ।

प्रश्न 7.
त्वया धाव्यते ।
उत्तरम्
त्वं धावसि ।

प्रश्न 8.
अहम् उज्जयिनी गज्झामि ।
उत्तरम्
मया उज्जयिनी गम्यते ।

प्रश्न 9.
शिशुना हस्यते ।
उत्तरम्
शिशुः हसति ।

प्रश्न 10.
त्वया क्रीड्यते ।
उत्तरम्
त्वं क्रीडसि ।

Students can Download Sanskrit Lesson 8 विस्मृतभेदाः सन्तः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 8 विस्मृतभेदाः सन्तः

विस्मृतभेदाः सन्तः Questions and Answers, Summary, Notes

अभ्यासः

I. एक वाक्येन उत्तरं लिखत ।

प्रश्न 1.
सर्वेषां एक्यं केषां वाज्छा भवति ?
उत्तरम्
सर्वेषां एक्यं पूर्वजमुनिजन – कविजनानां वाज्छा भवति ।

प्रश्न 2.
हृदये कः विभेदः न भवेत् ?
उत्तरम्
हृदये भाषाधनमतजातिविभेदः न भवेत ।

प्रश्न 3.
किं किं प्रलयं संयातु इति कवेः आशयः ?
उत्तरम्
घर्षण – लुण्ठन – वज्जन – हननं प्रलयं संयातु इति कवेः आशयः।

प्रश्न 4.
हृदये कीदृशः भावः लसेत् ?
उत्तरम्
हृदये भ्रातुर्भावः लसेत् ।

प्रश्न 5.
किमर्थं हस्तं प्रसरणीयः ?
उत्तरम्
दुःखितदीनजनानां नेतुं हस्तं प्रसरणीयः।

II. रिक्तस्थानं पूरयत ।

1. सुखिनस्सर्वे सन्त्विति गानं तेषां __________ । (बहुहृद्यम्)
2. सुवर्णपुष्पां ____________ क्रष्ट्रम आयान्तु । (पृथिवीमेतां)

III. लिङ्ग – विभक्ति – वचनानि लिखत ।

1. वाच्छा = स्त्रीलिङ्गः – प्रथमविभक्तिः – एकवचनम्
2. सुखिनः = पुंलिङ्ग – प्रथमविभक्तिः – एकवचनम्
3. तेषाम् = पुं/नपुंसकलिङ्ग – षष्ठीविभक्तिः – बहुवचनम्
4. मातुः = स्त्रीलिङ्गः – षष्ठीविभक्तिः – एकवचनम्

IV. लकार-पुरुष-वचनानि लिखत ।

1. कुर्वन्तु → लोट्लकारः – प्रथमपुरुषः – बहुवचनम्
2. प्रदहति → लट्लकारः – प्रथमपुरुषः – एकवचनम्
3. जहतु → लोट्लकारः – प्रथमपुरुषः – बहुवचनम्

V. वाक्ये योजयत।

1. मत्वा = वयं भारतीयाः इति मत्वा जीवामः ।
2. हृदये = हृदये जातिभाषा भेदः मा भवतु ।
3. सततम् = छात्राः सततं पठनीयम् ।
4. मा = जनेषु भेदः मा भवतु ।

VI. पर्यायपदानि लिखत ।

1. धनम् = वित्तम् ।
2. हस्तः = करः ।
3. अनिलः = वायुः
4. अनलः = अग्निः

VII. सन्धिं विभज्य नाम लिखत ।

1. सन्त्विति – सन्तु + इति – यण् सन्धिः ।
2. आलस्यं हित्वा – आलस्यम् + हित्वा – अनुस्वारसन्धिः ।
3. भावापन्नाः – भाव + आपन्नः – सवर्णदीर्घसन्धिः ।

VIII. विरुद्धार्थक पदानि लिखत ।

1. भेदः × अभेदः
2. स्मरणम् × विस्मरणम्
3. एक्यम् × अनैक्यम्
4. निर्मलम् × मलम् ।

IX. अन्य लिङ्गपदानि लिखत ।

1. माता – पिता
2. सर्वे – सर्वाः
3. पूर्वजः – पूर्वजा
4. भ्राता – भगिनी

इतरप्रश्नाः

प्रश्न 1.
विद्वान् जि. महाबलेश्वरभट्ट महोदयस्य देशकालादि विषये लिखत।
उत्तरम्

पीठिका

• कविः – विद्वान् जि. महाबलेश्वरभट्टः
• जननम् – 12.06.1948
• जन्मस्थानम् – हित्तलहल्लि, यल्लापुर – उपमण्डलम्, उत्तरकन्नड मण्डलम्
• कृतयः – समासः, कारकम्, सन्धिः , कन्नड-संस्कृत क्रियापदकोशः।
• कार्यक्षेत्रम् – संस्कृतशिक्षणम्, विशेषोपन्यासाः, देशे अनेक विद्वत् गोष्ठीषु प्रबन्धोपस्थापनं च ।
• एषः वरेष्णः – बेङ्गलूरुनगरस्थे श्री चामराजेन्द्रसंस्कृतमहाविद्यालये व्याकरणशास्त्रस्य उपप्राध्यापकः आसीत् ।

Vidwan G. Mahabaleshwara Bhatta was born on 12th June 1948 in a village called Hittalahalli at Yallapur taluk of Uttara Kannada district. He served as a Asst. Professor of Vyakarana Shastra in Sri Chamarajendra Sanskrit College, Bangalore. His works are समासः, कारकम्, सन्धिः

विस्मृतभेदाः सन्तः Summary in Kannada

विस्मृतभेदाः सन्तः Summary in English

1. Please leave up enmity among the people. Be calm and develop patriotism and unity.
2. Our ancient Rishi munis said that “let all the living beings attain happiness’. So one and all should develop communal harmony. Be secular and help needy people.
3. River Ganga-Kaveri is the famous rivers of our nation. Please leave up laziness. Be active and be brave ever.
4. Bad qualities like – enmity, cheating should vanish from the people’s mind. Communal harmony will spread everywhere.

विस्मृतभेदाः सन्तः Summary in Sanskrit

सारांश:

1. भवन्तः परस्परभेदभावं विस्मरन्त । मनसि – निर्मलभावः भवतु। भावैक्यं हृद्रन्तुं भवतु ।
2. पूर्वजानां अभिप्रायः ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’ इति। तस्मात् जाति मत-भाषाभेदः मा भवतु । दुःखितानां दीनानां च विषये सहायं कुर्वन्तु ।
3. गङ्गा-कावेरी इत्याद्याः नद्याः अस्माकमेव । आलस्यं त्यजन्तु निरन्तरं कार्यं कर्तुं सिद्धाः भवन्तु । धैर्य मा त्यजन्तु ।
4. घर्षणवन्चनादयः सर्वत्र मा भवतु । सनेहभावना सर्वत्र भवतु। वायुजलाग्रयः सर्वेषां कृते समानाः एव ।

Students can Download Sanskrit Lesson 7 सन्धिः Questions and Answers, Summary, Notes Pdf, Activity, KSEEB Solutions for Class 9 Sanskrit helps you to revise the complete Karnataka State Board Syllabus and score more marks in your examinations.

Karnataka State Syllabus Class 9 Sanskrit नंदिनी Chapter 7 सन्धिः

सन्धिः Questions and Answers, Summary, Notes

सन्धिः
उच्चारणसमये वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं संहिता । यत्र संहिता अस्ति तत्र क्वचित् वर्णव्यत्ययो भवति । अयमेव सन्धिः । सन्धौ त्रयः प्रकाराः सन्ति। यथा – (1) अच् (स्वर) सन्धिः (2) हल् (व्यन्जन) सन्धिः (3) विसर्गसन्धिः । स्वरसन्धीनां परिचयः अष्टकमक्षयायां कृतः । अस्मिन् वर्षे व्यन्जनसन्धीनां परिचयः कार्यते ।

The closest proximity of letters while they are pronounced goes by the name Samhita. Where there is samhita, in some places, there is interchange of letters. This is called Sandhi. There are three kinds of Sandhi. They are (1) स्वर (vowel) सन्धि, (2) व्यन्जन (consonant) सन्धि and (3) विसर्गसन्धिः, स्वर सन्धिः’s are already narrated in the eighth standard. Now we will know about व्यन्जन सन्धिः ।

व्यन्जन सन्धिः (हल सन्धिः)
यत्र द्वयोः व्यन्जनयोः संहिता तत्र व्यन्जन सन्धिः ।

व्यन्जन सन्धिः is divided into six. They are –

1. श्चुत्वसन्धिः
2. ष्टुत्वसन्धिः
3. जश्त्व सन्धिः
4. अनुनासिक सन्धिः
5. अनुस्वारसन्धिः
6. परसवर्णसन्धिः

1. श्चुत्वसन्धिः । ‘स्तोः श्चुना श्चुः’
सकार ‘त’ वर्गयोः ‘श’ कार चवर्गाभ्यां योगे शकार – चवर्गो स्तः। सकारस्य ‘श’ कारेण च वर्गेण च सम्बन्धे सकारस्य शकारः आदेशः भविति । तवर्गस्य शकरेण चवर्गेण च सम्बन्धे त वर्गस्य चवर्गः आदेशो भवति । अयं श्चुत्वसन्धिः ।

If स् is followed by श् or चवर्ग, then श् will be substituted for स् If तवर्ग is preceded by चवर्ग then चवर्ग will be substituted for तवर्ग This is called श्चुत्वसन्धिः ।
उदाहरणम् :

• हरिस् + शेते = हरिशेते
• शरदस् + शतम् = शरदश्शतम्
• रामस् + च = रामश्च
• हरिस् + चन्द्रः = हरिश्चन्द्रः

2. ष्टुत्वसन्धिः । ‘ष्टुना ष्टुः’
सकारस्य ष कारेण ट वर्गेण च सम्बन्धे सकारस्य स्थाने षकारः आदेशः भवति। त वर्गस्य षकारेण ट वर्गेण च सम्बन्धे त वर्गस्य स्थाने टवर्गाः आदेशः भवति। अयं ष्टुत्वसन्धिः ।

If is followed by will be substituted for, If preceded by or, will be substituted for. This is called ष्टुत्वसन्धिः
उदाहरणम् :

• शमस् + ष्ठः = रामष्षष्ठः
• तत् + टीका = तड्ढीका

3. जश्त्वसन्धिः । ‘झलां जशोन्ते’
पूर्वपदान्ते विद्यमानस्य वर्गीयव्यन्जनाक्षरस्य स्वरे परे, पन्चमाक्षरं विहाय इतरे मृदुव्यन्जने परे प्रथमाक्षरस्य स्थाने तृतीयाक्षरं भवति । अयं जश्त्वसन्धिः ।

If a vowel comes before quifqalmut that start at the end of a word, or the third, fourth or the fifth letters of the varga comes, the third consonant of the varga will be substituted. This is called जश्त्व सन्धिः उदाहरणम् :

• वाक् + ईशः = वागीशः
• अय् + अन्तः = अजन्तः
• षट् + आननः = षडाननः
• जगत् + गुरुः = जगद्गुरुः
• अप् + जम्ः = अब्जम्

4. अनुनासिकसन्धिः । ‘यशोनुनासिके नुनासिक वा’
पदान्तस्य वर्गस्य प्रथमाक्षरस्य अनुनासिके परे तस्य वर्गस्य पन्चाक्षरम् एव आदिष्टं भवति । अयं अनुनासिकासन्धिः ।

If a nasal comes before the first letter of the that ends a word, the letter will be substituted by the last letter of nasal of that Varga. This is अनुनासिकासन्धिः
उदाहरणम् :

• वाक् + मयम् = वाक्मयम्
• तत् + मात्रम् = तत्मात्रम् ।

5. अनुस्वारसन्धिः । ‘मो नुस्वारः’
पदस्य अन्ते स्थितस्य म कारस्य व्यन्जने परे अनुस्वारो भवति ।

If मकार is followed by a consonant, then अनुस्वार will be substituted मकार. This is अनुस्वारसन्धिः ।

6. परसवर्णसन्धिः ।

If अनुस्वार fare preceded by the group consonant then the fifth letter of the varga will be substituted. This is परसवर्णसन्धिः ।
उदाहरणम् :

• अ + जनम् = अञ्जनम्
• कं + पितः = कम्पितः।

अभ्यासः

I. विभज्य सन्धि नाम लिखत ।

1. मुरारिः = मुरा + अरिः – सवर्णदीर्घसन्धिः
2. राजेन्द्रः = राज + इन्द्रः – गुणसन्धिः
3. स्थित्येन्तरम् = स्थिति + अन्तरम् – यणसन्धिः
4. मन्वन्तरः = मनु + अन्तरः – यणसन्धिः
5. वागीश = वाक् + ईशः – जश्त्वसन्धिः
6. शरदृतुः = शरत् + ऋतुः – जश्त्वसन्धिः।
7. वाग्विलासः = वाक् + विलासः – जश्त्वसन्धिः

II. संयोज्य सन्धि नाम लिखत ।

1. राजा + ऋषिः = राजर्षिः – गुणसन्धि
2. जगत् + गुरुः = जगद्गुरुः – जश्त्वसन्धिः।
3. शरदस् + शतम् = शरदश्शतम् – श्चुत्वसन्धिः ।
4. लसत् + डमरुः = लसडुमरुः – ष्टुत्वसन्धिः ।
5. षट् + आननः = षडाननः – जश्त्वसन्धिः
6. तम् + नमामि = तं नमामि – अनुस्वारसन्धिः
7. जगत् + नाथः = जगन्नाथः – अनुनासिकसन्धिः
8. ग्रं + थः = ग्रन्थः – परसवर्णसन्धिः ।

इतरप्रश्नाः

I. संयोज्य लिखत ।

अ – आ
1. इकोयणचि – 1. श्चुत्वसन्धिः
2. स्तोः श्चुनाश्चुः – 2. सवर्णदीर्घसन्धिः
3. झलांजशोन्ते – 3. पूर्वरूपसन्धिः
4. एड्: पदान्तादति – 4. यणसन्धिः
5. मो नुस्वारः – 5. जशत्वसन्धिः
– 6. अनुस्वारसन्धिः
उत्तराणि
1 – 4, 2 – 1, 3 – 5, 4 – 3, 5 – 6